Saxalin
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233-b. — ziyouz.com
Saxalin — Osiyoning şarqiy qirğokdari yonidagi orol. RF Saxalin viloyati tarkibida. Uz. 948 km, eni 100 km ga yakin, mayd. 76,4 ming km2. S.ni materikdan Tatar böğozi ajratib turadi. Oxota va Yapon dengizlari b-n öralgan. Qirğoklari böylab çözilgan toğlar (eng baland joyi — Lopatin toği, 1609 m) orasida pasttekisliklar joylaşgan, şim. qismi tekislik. Toğlar, asosan, qumtoş, slanetslar, metamorflaşgan jinslar va qum gillardan tarkib topgan. Orodda toşkömir (ğarbiy qismida) va neft (şim.şarqida) konlari bor.
Iqlimi mussonli iqlim. Jan.ğarbiy sohili Susima oqimi ta'sirida ança iliq. Yiliga 400—750 mm yoğin yoğadi. Asosiy daryolari — Tim va Poronay. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproklar. Yer yuzasining aksari qismi örmon (oqqarağay, qoraqarağay, pakana kedr, tiloğoç). Örmonlar tagida böliq ötlar ösib yotadi. Orol ğarbida kuril bambukzorlari uçraydi. Hayvonot dunyosi Sibirnikiga öxşaş, lekin birmunça kambağalroq. S. yevropaliklarga 17-a. dan ma'lum bölsa ham uning orol ekanligi fatsat G.I.Nevelskiy ekspeditsiyasi vaqtida (184849) aniqlandi. 1855 y. tuzilgan RossiyaYaponiya şartnomasida S. ikki davlat örtasidagi umumiy mulk deb belgilandi. 1875 y.ga kelib S.ni Rossiya butunlay egalladi. Rossiyaning mağlubiyati b-n tugagan Rossiya—Yaponiya uruşidan söng ikki örtada tuzilgan Portsmut sulh şartnomasiga (1905) köra, Jan. S (50° ş. k.dan jan.) Yaponiyaga ötdi.
1920—25 y.larda orolning şim. kismi ham Yaponiya tasarrufida böldi, 1925 y. mayidan yana Rossiya tarkibida. 1932 y.dan dastlab Uzoq Şarq ölkasi tarkibiga, 1938 y.dan Xabarovsk ölkasi tarkibiga kirgan Saxalin viloyati taşkil etildi. 1945 y. Jan. Saxalinni ham Rossiya egalladi. Qrim (1945) va Potsdam (1945) konferensiyalarining qarorlariga binoan Jan. Saxalin Rossiyaga berilgan edi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САХАЛИН — Осиёнинг шарқий қирғокдари ёнидаги орол. РФ Сахалин вилояти таркибида. Уз. 948 км, эни 100 км га якин, майд. 76,4 минг км2. С.ни материкдан Татар бўғози ажратиб туради. Охота ва Япон денгизлари б-н ўралган. Қирғоклари бўйлаб чўзилган тоғлар (энг баланд жойи — Лопатин тоғи, 1609 м) орасида пасттекисликлар жойлашган, шим. қисми текислик. Тоғлар, асосан, қумтош, сланецлар, метаморфлашган жинслар ва қум гиллардан таркиб топган. Ородда тошкўмир (ғарбий қисмида) ва нефть (шим.шарқида) конлари бор.
Иқлими муссонли иқлим. Жан.ғарбий соҳили Цусима оқими таъсирида анча илиқ. Йилига 400—750 мм ёғин ёғади. Асосий дарёлари — Тимь ва Поронай. Тупроклари подзол, ботқоқ ва аллювиал тупроклар. Ер юзасининг аксари қисми ўрмон (оққарағай, қорақарағай, пакана кедр, тилоғоч). Ўрмонлар тагида бўлиқ ўтлар ўсиб ётади. Орол ғарбида курил бамбукзорлари учрайди. Ҳайвонот дунёси Сибирникига ўхшаш, лекин бирмунча камбағалроқ. С. европаликларга 17-а. дан маълум бўлса ҳам унинг орол эканлиги фацат Г.И.Невельский экспедицияси вақтида (184849) аниқланди. 1855 й. тузилган РоссияЯпония шартномасида С. икки давлат ўртасидаги умумий мулк деб белгиланди. 1875 й.га келиб С.ни Россия бутунлай эгаллади. Россиянинг мағлубияти б-н тугаган Россия—Япония урушидан сўнг икки ўртада тузилган Портсмут сулҳ шартномасига (1905) кўра, Жан. С (50° ш. к.дан жан.) Японияга ўтди.
1920—25 й.ларда оролнинг шим. кисми ҳам Япония тасарруфида бўлди, 1925 й. майидан яна Россия таркибида. 1932 й.дан дастлаб Узоқ Шарқ ўлкаси таркибига, 1938 й.дан Хабаровск ўлкаси таркибига кирган Сахалин вилояти ташкил этилди. 1945 й. Жан. Сахалинни ҳам Россия эгаллади. Қрим (1945) ва Потсдам (1945) конференцияларининг қарорларига биноан Жан. Сахалин Россияга берилган эди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.