Saylov huquqi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50–51-b. — ziyouz.com
Saylov huquqi — 1) davlat boşliği, vakillik organlari va b. ni saylaş tartibini belgilab beruvçi huquqiy normalar yiğindisi. Konstitutsiyaviy huquqtarkibiga kiradi. S.h., odatda, konstitutsiya va saylov tugrisidagi maxsus qonunlar b-n belgilanadi. Ularda nomzodlar körsatiş tartibi, vakillik normalari, ovoz beriş natijalarini aniqlaş tartibi va b. belgilab beriladi.
Özbekiston Respublikasida S.h. Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, «Özbekiston Respublikasi Prezidenta saylovi töğrisida» (1991 y., 18 noyab.), «Özbekiston Respublikasining referendumi töğrisida» (yangi taxriri, 2001 y. 30 avg.), «Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov töğrisida» (yangi taxriri, 2003 y. 29 avg.), «Xalq deputatlari viloyat, tuman va şahar kengaşlariga saylov töğrisida» (1994 y. 5 may), «Fuqarolarning özini özi boşqariş organlari töğrisida» (1999 y. 14 apr.), «Fukdrolar saylov huquklarining kafolatlari töğrisida» (1994 y. 5 may), «Özbekiston Respublikasida deputatni çakirib oliş tartibi töğrisida»gi (1996 y. 26 apr.) qonunlar va b. hujjatlarda öz ifodasini topgan; 2) Fuqaroning saylovda ovoz berişda iştirok etiş, saylaş huquqi (faol S.h.) va saylov asosida taşkil etiladigan davlat hokimiyati va fuqarolarning özini uzi boşqariş organlariga saylaniş huquki (passiv S.h.). Özbekistonda fuqarolarning faol S.h umumiy, teng, töğridan töğri va yaşirin ovoz beriş prinsiplari asosida amalga oşirilişi belgilangan. Özbekistonda saylaş huquqiga ÖzR Konstitutsiyasining 117-moddasi 2-bandiga binoan, 18 yoşga yetgan barça Özbekiston fuqarolari egadirlar. Bu umumiy ovoz beriş huquqi hisoblanadi. Teng saylov huquqida Özbekiston Respublikasi fuqarolarining jinsi, irqiy va milliy mansubligi, tili, dinga munosabati, ijtimoiy kelib çiqişi, e'tiqodi, şaxsiy va ijtimoiy mavqei, ma'lumoti, maşğulotining turi va xususiyatidan qat'i nazar, teng ovoz berişda iştirok etişi tuşuniladi. Töğridan töğri S.hda Özbekiston Respublikasi fuqarolarining saylovda şaxsan özi iştirok etib, biron bir şaxsning körsatmasisiz öz xohiş irodasini ifoda etib ovoz berişi ta'minlanadi. Yaşirin ovoz beriş S.h.da Özbekiston Respublikasi fuqarolarining saylovda ovoz berayotganda boşqa biron bir şaxsning iştirokisiz öz xohişini yaşirin bildiriş imkoniyati ta'minlanişi tuşuniladi. Özbekiston fuqarolarining passiv S.h. quyidagiça belgilangan: fuqarolar xalq deputatlari maxalliy Kengaşi deputatligiga saylaniş uçun 21 yoşga, Oliy Majlis Qonunçilik palatasi deputatligiga va Senatga saylaniş uçun 25 yoşga, respublika Prezidentligiga saylaniş uçun esa 35 yoşga yetgan bölişi kerak. Prezident bölib saylaniş uçun nomzod saylovgaça kamida 10 yil Özbekiston hududida muqim yaşagan bölişi va davlat tilini yaxşi bilişi, Oliy Majlisning quyi va yuqori palatalariga deputatlikka saylaniş uçun kamida sönggi 5 yilda Özbekistonda doimiy yaşagan, jinoyat qonunçiligi böyiça oldin oğir jinoyat sodir etib sudlanmagan bölişi kerak.
Fuqarolarning özini özi boşqariş organlarining raisligi (oqsoqol)ga tavsiya etilayotgan şaxs, qoida tariqasida, oliy ma'lumotli bölişi, taşkilotçilik qobiliyatiga, rahbar lavozimida iş tajribasiga, aholi örtasida hurmat va obröe'tiborga ega bölmoği zarur.
S.h. siyosiy partiyalar, jamoat birlaşmalari va b. nodavlat notijorat taşkilotlarini şakllantirişda ham amal qiluvçi Özbekiston Respublikasi fuqarolarining huquq va erkinliklari tizimiga kiradi. Bu ÖzRning Konstitutsiyasi va qonunlari b-n kafolatlangan.
Abdujabbor Tölaganov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЙЛОВ ҲУҚУҚИ — 1) давлат бошлиғи, вакиллик органлари ва б. ни сайлаш тартибини белгилаб берувчи ҳуқуқий нормалар йиғиндиси. Конституциявий ҳуқуқтаркибига киради. С.ҳ., одатда, конституция ва сайлов тугрисидаги махсус қонунлар б-н белгиланади. Уларда номзодлар кўрсатиш тартиби, вакиллик нормалари, овоз бериш натижаларини аниқлаш тартиби ва б. белгилаб берилади.
Ўзбекистон Республикасида С.ҳ. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, «Ўзбекистон Республикаси Президента сайлови тўғрисида» (1991 й., 18 нояб.), «Ўзбекистон Республикасининг референдуми тўғрисида» (янги тахрири, 2001 й. 30 авг.), «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисига сайлов тўғрисида» (янги тахрири, 2003 й. 29 авг.), «Халқ депутатлари вилоят, туман ва шаҳар кенгашларига сайлов тўғрисида» (1994 й. 5 май), «Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари тўғрисида» (1999 й. 14 апр.), «Фукдролар сайлов ҳуқукларининг кафолатлари тўғрисида» (1994 й. 5 май), «Ўзбекистон Республикасида депутатни чакириб олиш тартиби тўғрисида»ги (1996 й. 26 апр.) қонунлар ва б. ҳужжатларда ўз ифодасини топган; 2) Фуқаронинг сайловда овоз беришда иштирок этиш, сайлаш ҳуқуқи (фаол С.ҳ.) ва сайлов асосида ташкил этиладиган давлат ҳокимияти ва фуқароларнинг ўзини узи бошқариш органларига сайланиш ҳуқуки (пассив С.ҳ.). Ўзбекистонда фуқароларнинг фаол С.ҳ умумий, тенг, тўғридан тўғри ва яширин овоз бериш принциплари асосида амалга оширилиши белгиланган. Ўзбекистонда сайлаш ҳуқуқига ЎзР Конституциясининг 117-моддаси 2-бандига биноан, 18 ёшга етган барча Ўзбекистон фуқаролари эгадирлар. Бу умумий овоз бериш ҳуқуқи ҳисобланади. Тенг сайлов ҳуқуқида Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг жинси, ирқий ва миллий мансублиги, тили, динга муносабати, ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахсий ва ижтимоий мавқеи, маълумоти, машғулотининг тури ва хусусиятидан қатъи назар, тенг овоз беришда иштирок этиши тушунилади. Тўғридан тўғри С.ҳда Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг сайловда шахсан ўзи иштирок этиб, бирон бир шахснинг кўрсатмасисиз ўз хоҳиш иродасини ифода этиб овоз бериши таъминланади. Яширин овоз бериш С.ҳ.да Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг сайловда овоз бераётганда бошқа бирон бир шахснинг иштирокисиз ўз хоҳишини яширин билдириш имконияти таъминланиши тушунилади. Ўзбекистон фуқароларининг пассив С.ҳ. қуйидагича белгиланган: фуқаролар халқ депутатлари махаллий Кенгаши депутатлигига сайланиш учун 21 ёшга, Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутатлигига ва Сенатга сайланиш учун 25 ёшга, республика Президентлигига сайланиш учун эса 35 ёшга етган бўлиши керак. Президент бўлиб сайланиш учун номзод сайловгача камида 10 йил Ўзбекистон ҳудудида муқим яшаган бўлиши ва давлат тилини яхши билиши, Олий Мажлиснинг қуйи ва юқори палаталарига депутатликка сайланиш учун камида сўнгги 5 йилда Ўзбекистонда доимий яшаган, жиноят қонунчилиги бўйича олдин оғир жиноят содир этиб судланмаган бўлиши керак.
Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларининг раислиги (оқсоқол)га тавсия этилаётган шахс, қоида тариқасида, олий маълумотли бўлиши, ташкилотчилик қобилиятига, раҳбар лавозимида иш тажрибасига, аҳоли ўртасида ҳурмат ва обрўэътиборга эга бўлмоғи зарур.
С.ҳ. сиёсий партиялар, жамоат бирлашмалари ва б. нодавлат нотижорат ташкилотларини шакллантиришда ҳам амал қилувчи Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг ҳуқуқ ва эркинликлари тизимига киради. Бу ЎзРнинг Конституцияси ва қонунлари б-н кафолатланган.
Абдужаббор Тўлаганов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.