Sayyoralar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39–41-b. — ziyouz.com
Sayyoralar — Quyoşning tortiş kuçi ta'sirida uning atrofida aylanuvçi yirik şarsimon jismlar. S. Quyoş atrofida aylanuvçi minglab mayda sayyora (asteroid) lardan farq qiladi. Ularni juda qadimdan qözğalmas yulduzlar fonida siljib yurişidan sezib «adaşgan yulduzlar», ya'ni S. deb ataşgan. Quyoş atrofida aylanuvçi yirik S. 9 ta (Merkuriy, Venera, Yer, Mars, Yupiter, Saturn, Uran, Neptun, Pluton). Ulardan 5 tasini oddiy («qurollanmagan») köz b-n köriş mumkin.
Qadimda barça S. va Quyoş Yer atrofida aylanadi deb notöğri talqin qilingan. 16-a. boşlarida polyak astronomi N. Kopernik S.ning Quyoş atrofida aylaniş tartibini aniqladi. Italyan olimi G. Galiley özi yasagan teleskopda S.ni kuzatib, ular şarsimon jismlar ekanligini aniqladi. U Venerani ham xuddi Oy kabi turli fazalarda körinişini kuzatib, S. özidan nur çiqarmasligini, balki Quyoş nurlarini qaytarişi hisobiga yulduzlarga öxşab ravşan körinişini aniqladi. Teleskop ixtiro qilingaç, Quyoş sistemasida yana 3 ta yirik sayyora topildi: 1781 y.da ingliz astronomi V. Gerşel Uranni, 1846 y. fransuz astronomi U. Leverye hamda ingliz astronomi J. Adams Neptunni va 1930 y.da amerikalik astronom Tombo Plutonni kaşf etdi.
S. fizik tabiatiga köra, Yer tipidagi S. va gigant S.larga bölinadi: Yer tipidagi S.ga Merkuriy, Venera, Yer, Mars, gigant S.ga esa Yupiter, Saturn, Uran, Neptun kiradi. Pluton yaxşi örganilmaganligi uçun qaysi tipdagiga mansubligi hali aniq belgilanmagan. Yer tipidagi S.ning fizik tasniflarida bir qança umumiylik bölib, ularning ölçami va massasi unça katta emas (Yer — ular içida eng kattasi), qattiq sirt qobiğiga va atmosferaga (Merkuriydan taşqari) ham ega S.dir. Ularning örtaça ziçliklari nisbatan yuqori bölib, Yer ziçligiga (5,5 g/sm3) yaqin.
Gigant S. ölçami va massasi juda kattaligi b-n Yer tipidagi Sdan farq qiladi, örtaça ziçliklari ularnikidan ança kiçik. Gigant S. nisbatan tez aylanişi, qattiq sirtga ega emasligi va juda qalin geliy hamda vodorodli (qisman metan — CH4 va ammiak — NH3 aralaşmali) atmosfera qobikdarining mavjudligi b-n ham Yer tipidagilardan keskin farq qiladi. Quyoş atrofida bu ikki guruhga kiruvçi S. dan taşqari ön minglab mayda S. (asteroidlar) ham aylanadi. Ular Quyoşdan örtaça 2,8 astronomik birlik masofada, Quyoş atrofida aylanadi; bu zona asteroidlar mintaqasi deb yuritiladi. S. köriniş şartlariga köra ham 2 guruhga bölinadi: orbitalari Yer orbitasining içki qismida joylaşgani — içki (Merkuriy va Venera), taşkarida joylaşgani esa taşki S. (Mars, Yupiter, Saturn, Uran, Neptun va Plutonlar) deb ataladi. Içki S. Quyoş çiqişidan oldin (şarq tomonda) va Quyoş botgandan söng (ğarb tomonda) davriy köriniş holatlarida böla oladi, taşki S. tunda turli paytlarda, jumladan, butun tun davomida köriniş holatlarida ham bölişi mumkin.
S.ning fizik tabiati 20-a. 2-yarmidan boşlab, sayyoralararo avtomatik st-yalar yordamida muntazam örganila boşladi. Xususan, Merkuriy «Mariner», Venera «Venera», Mars — «Mars», «Viking», gigant S. esa AQŞning «Katta tur» dasturi böyiça uçirilgan. «Pioner10, 11», «Voyajer» avtomatik st-yalari yordamida samarali tadqiq qilindi.
Yerdan turib olib borilgan bevosita kuzatişlar orqali topilgan S.ning yöldoşlari quyidagilar: Yerda 1 ta (Oy), Marsda — 2 ta, Yupiterda — 12 ta, Saturnda — 9 ta, Uranda — 5ta, Neptunda — 2ta, Plutonda — 1ta. Keyinçalik kosmik apparatlar yordamida gigant S. atrofida yana önlab yangi yöldoşlar topildi (q. Sayyoralarning yöldoşlari).
S.ning ayrimlari (Yer va Yupiter) sezilarli magnit maydoniga ega. Yer magnit maydonining kuçlanganligi uning geomagnit qutblarida 0,63 erstedni, geomagnit ekvatorida esa 0,31 erstedni taşkil etadi. Koinot qa'ridan va Quyoşdan kelayotgan kosmik nurlar va zarralar oqimi (asosan, elektronlar va protonlar) ni Yer magnit maydoni tutib qoladi. «Qafasga tuşgan» bunday zarralarning energiyasi va konsentratsiyasi ularning Yer sirtidan uzokligi va geomagnit kengligiga boğliq böladi. Bunday zarralar oxiroqibatda Yer atrofida, geomagnit ekvatorni örovçi halqa yoki kamar şaklini oladi.
Yer va Yupiter atrofida turli balandliklarda hosil bölgan va radiatsion kamar deb ataluvçi ana şunday kuvvatli elektron hamda protonlardan taşkil topgan kamarlardan bir neçtasi oxirgi yillarda kaşf etildi.
Ad.: Ksanfomaliti L. V., Planeti otkritiye zanovo, M., 1978; Kulikovskiy P. G., Spravoçnik lyubitelya astronomii, M., 1971; Silkin B.I., V mire mnojestva lun, M., 1982; Mamatazimov M., Quyoş sistemasi haqida oçerklar, T., 1984.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЙЁРАЛАР — Қуёшнинг тортиш кучи таъсирида унинг атрофида айланувчи йирик шарсимон жисмлар. С. Қуёш атрофида айланувчи минглаб майда сайёра (астероид) лардан фарқ қилади. Уларни жуда қадимдан қўзғалмас юлдузлар фонида силжиб юришидан сезиб «адашган юлдузлар», яъни С. деб аташган. Қуёш атрофида айланувчи йирик С. 9 та (Меркурий, Венера, Ер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон). Улардан 5 тасини оддий («қуролланмаган») кўз б-н кўриш мумкин.
Қадимда барча С. ва Қуёш Ер атрофида айланади деб нотўғри талқин қилинган. 16-а. бошларида поляк астрономи Н. Коперник С.нинг Қуёш атрофида айланиш тартибини аниқлади. Итальян олими Г. Галилей ўзи ясаган телескопда С.ни кузатиб, улар шарсимон жисмлар эканлигини аниқлади. У Венерани ҳам худди Ой каби турли фазаларда кўринишини кузатиб, С. ўзидан нур чиқармаслигини, балки Қуёш нурларини қайтариши ҳисобига юлдузларга ўхшаб равшан кўринишини аниқлади. Телескоп ихтиро қилингач, Қуёш системасида яна 3 та йирик сайёра топилди: 1781 й.да инглиз астрономи В. Гершель Уранни, 1846 й. француз астрономи У. Леверье ҳамда инглиз астрономи Ж. Адамс Нептунни ва 1930 й.да америкалик астроном Томбо Плутонни кашф этди.
С. физик табиатига кўра, Ер типидаги С. ва гигант С.ларга бўлинади: Ер типидаги С.га Меркурий, Венера, Ер, Марс, гигант С.га эса Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун киради. Плутон яхши ўрганилмаганлиги учун қайси типдагига мансублиги ҳали аниқ белгиланмаган. Ер типидаги С.нинг физик таснифларида бир қанча умумийлик бўлиб, уларнинг ўлчами ва массаси унча катта эмас (Ер — улар ичида энг каттаси), қаттиқ сирт қобиғига ва атмосферага (Меркурийдан ташқари) ҳам эга С.дир. Уларнинг ўртача зичликлари нисбатан юқори бўлиб, Ер зичлигига (5,5 г/см3) яқин.
Гигант С. ўлчами ва массаси жуда катталиги б-н Ер типидаги Сдан фарқ қилади, ўртача зичликлари уларникидан анча кичик. Гигант С. нисбатан тез айланиши, қаттиқ сиртга эга эмаслиги ва жуда қалин гелий ҳамда водородли (қисман метан — СН4 ва аммиак — NH3 аралашмали) атмосфера қобикдарининг мавжудлиги б-н ҳам Ер типидагилардан кескин фарқ қилади. Қуёш атрофида бу икки гуруҳга кирувчи С. дан ташқари ўн минглаб майда С. (астероидлар) ҳам айланади. Улар Қуёшдан ўртача 2,8 астрономик бирлик масофада, Қуёш атрофида айланади; бу зона астероидлар минтақаси деб юритилади. С. кўриниш шартларига кўра ҳам 2 гуруҳга бўлинади: орбиталари Ер орбитасининг ички қисмида жойлашгани — ички (Меркурий ва Венера), ташкарида жойлашгани эса ташки С. (Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун ва Плутонлар) деб аталади. Ички С. Қуёш чиқишидан олдин (шарқ томонда) ва Қуёш ботгандан сўнг (ғарб томонда) даврий кўриниш ҳолатларида бўла олади, ташки С. тунда турли пайтларда, жумладан, бутун тун давомида кўриниш ҳолатларида ҳам бўлиши мумкин.
С.нинг физик табиати 20-а. 2-ярмидан бошлаб, сайёралараро автоматик ст-ялар ёрдамида мунтазам ўрганила бошлади. Хусусан, Меркурий «Маринер», Венера «Венера», Марс — «Марс», «Викинг», гигант С. эса АҚШнинг «Катта тур» дастури бўйича учирилган. «Пионер10, 11», «Вояжер» автоматик ст-ялари ёрдамида самарали тадқиқ қилинди.
Ердан туриб олиб борилган бевосита кузатишлар орқали топилган С.нинг йўлдошлари қуйидагилар: Ерда 1 та (Ой), Марсда — 2 та, Юпитерда — 12 та, Сатурнда — 9 та, Уранда — 5та, Нептунда — 2та, Плутонда — 1та. Кейинчалик космик аппаратлар ёрдамида гигант С. атрофида яна ўнлаб янги йўлдошлар топилди (қ. Сайёраларнинг йўлдошлари).
С.нинг айримлари (Ер ва Юпитер) сезиларли магнит майдонига эга. Ер магнит майдонининг кучланганлиги унинг геомагнит қутбларида 0,63 эрстедни, геомагнит экваторида эса 0,31 эрстедни ташкил этади. Коинот қаъридан ва Қуёшдан келаётган космик нурлар ва зарралар оқими (асосан, электронлар ва протонлар) ни Ер магнит майдони тутиб қолади. «Қафасга тушган» бундай зарраларнинг энергияси ва концентрацияси уларнинг Ер сиртидан узоклиги ва геомагнит кенглигига боғлиқ бўлади. Бундай зарралар охироқибатда Ер атрофида, геомагнит экваторни ўровчи ҳалқа ёки камар шаклини олади.
Ер ва Юпитер атрофида турли баландликларда ҳосил бўлган ва радиацион камар деб аталувчи ана шундай кувватли электрон ҳамда протонлардан ташкил топган камарлардан бир нечтаси охирги йилларда кашф этилди.
Ад.: Ксанфомалити Л. В., Планеты открытые заново, М., 1978; Куликовский П. Г., Справочник любителя астрономии, М., 1971; Силкин Б.И., В мире множества лун, М., 1982; Маматазимов М., Қуёш системаси ҳақида очерклар, Т., 1984.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.