Sayyoralarning yöldoşlari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 42–43-b. — ziyouz.com
Sayyoralarning yöldoşlari S A Y Yo R A L A R N I N G YÖLDOŞLARI — sayyoralarning tortiş kuçi ta'sirida ularning atrofida aylanuvçi kosmik jismlar. Yerning 1 ta (Oy), Marsning 2 ta, Yupiterning 16 ta, Saturnning 17 ta, Urannit 15 ta, Neptunning 2 ta va Plutonning 1 ta yöldoşi bor. Merkuriy, Veneraning yöldoşlari topilmagan. S.y. kaşf etiliş vaqtiga qarab ular rim rakamlari b-n belgilangan. Yupiterning eng yirik va yoruğ yöldoşlari Io, Yevropa, Ganimed, Kallistolar 1610 y. Galiley tomonidan kaşf etilgan.
S.y., asosan, ellipsga yaqin orbitalar böylab töğri yönalişda, ya'ni sayyoraning Quyoş atrofida aylaniş yönalişida (ekliptikaning şimoliy qutbidan qaraganda soat strelkasiga qaramaqarşi) harakatlanadi. Uranning yöldoşlari, Yupiterning VIII, IX, XI, XII yöldoşlari, Saturnning IX, Neptunning I yöldoşi teskari harakatlanadi.
S.y. sayyoraning orbital harakatiga kuçsiz bölsada ta'sir körsatadi, natijada uning trayektoriyasida juda kam mikdorda çetlanişlar kuzatiladi. Bu çetlanişlarning qiymati S. y. massasini hisoblaşga imkon beradi. S.y.ning eng kattalari Saturnning Titan, Yupiterning Ganimed, Kallisto yöldoşlari bölib, ularning har biri massasiga köra, Oydan katta, diametri böyiça esa undan salkam 1,5 marta katta. Ulkan S.y. diametrlarining Yerdan köriniş burçagiga qarab, kiçiklarining diametrlari esa, öz sayyoralari b-n tösilganda, tösiliş vaqtiga köra hisoblanadi. S. y.dan faqat Titan va Tritonda (Neptunning yöldoşi) atmosfera borligi aniklangan. Titanning atmosferasi, asosan, metan, ammiak va qisman azotdan taşkil topgan. Katta yöldoşlar şar şaklida, Fobos va Deymos (Marsning yöldoşlari) kabi kiçikroq yöldoşlar esa biror geometrik şaklga ega emasligi va ular ulkan toş qoya şaklidaligi aniqlangan.
S.y.ning tuzilişi va harakatini örganiş kosmogoniyada katta ahamiyatga ega.
Ad.: Ksanfomaliti L. V., Sputniki vneşnix planet, M., 1987.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
С А Й Ё Р А Л А Р Н И Н Г ЙЎЛДОШЛАРИ — сайёраларнинг тортиш кучи таъсирида уларнинг атрофида айланувчи космик жисмлар. Ернинг 1 та (Ой), Марснинг 2 та, Юпитернинг 16 та, Сатурннинг 17 та, Ураннит 15 та, Нептуннинг 2 та ва Плутоннинг 1 та йўлдоши бор. Меркурий, Венеранинг йўлдошлари топилмаган. С.й. кашф этилиш вақтига қараб улар рим ракамлари б-н белгиланган. Юпитернинг энг йирик ва ёруғ йўлдошлари Ио, Европа, Ганимед, Каллистолар 1610 й. Галилей томонидан кашф этилган.
С.й., асосан, эллипсга яқин орбиталар бўйлаб тўғри йўналишда, яъни сайёранинг Қуёш атрофида айланиш йўналишида (эклиптиканинг шимолий қутбидан қараганда соат стрелкасига қарамақарши) ҳаракатланади. Ураннинг йўлдошлари, Юпитернинг VIII, IX, XI, XII йўлдошлари, Сатурннинг IX, Нептуннинг I йўлдоши тескари ҳаракатланади.
С.й. сайёранинг орбитал ҳаракатига кучсиз бўлсада таъсир кўрсатади, натижада унинг траекториясида жуда кам микдорда четланишлар кузатилади. Бу четланишларнинг қиймати С. й. массасини ҳисоблашга имкон беради. С.й.нинг энг катталари Сатурннинг Титан, Юпитернинг Ганимед, Каллисто йўлдошлари бўлиб, уларнинг ҳар бири массасига кўра, Ойдан катта, диаметри бўйича эса ундан салкам 1,5 марта катта. Улкан С.й. диаметрларининг Ердан кўриниш бурчагига қараб, кичикларининг диаметрлари эса, ўз сайёралари б-н тўсилганда, тўсилиш вақтига кўра ҳисобланади. С. й.дан фақат Титан ва Тритонда (Нептуннинг йўлдоши) атмосфера борлиги аникланган. Титаннинг атмосфераси, асосан, метан, аммиак ва қисман азотдан ташкил топган. Катта йўлдошлар шар шаклида, Фобос ва Деймос (Марснинг йўлдошлари) каби кичикроқ йўлдошлар эса бирор геометрик шаклга эга эмаслиги ва улар улкан тош қоя шаклидалиги аниқланган.
С.й.нинг тузилиши ва ҳаракатини ўрганиш космогонияда катта аҳамиятга эга.
Ад.: Ксанфомалити Л. В., Спутники внешных планет, М., 1987.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.