SDR

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 252–253-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

SDR (ing. Special Drawing Rights, SDR), maxsus qarz oliş huquqlari — xalqaro zaxira va tölov vositasi. Xalqaro valyuta fondi (XVF) tomonidan çiqariladi. Birinçi marta 1970 y.da 9,5 mlrd. dollar, 1978—81 y.larda umumiy miqdori 21,3 mlrd. dollar miqdorida çiqarilgan. SDR tizimida faqat XVF ga a'zo davlatlargina iştirok etişlari mumkin. SDR faqat rasmiy, davlatlararo darajada amal qiladi va Markaziy banklar va xalqaro taşkilotlar tomonidan muomalada qöllaniladi. SDR emissiyasi XVF Ijroiya kengaşining xalqaro likvid zaxiralar yetişmay qolganligi va ularga Fondning maxsus hisobvaraqlarida kredit qaydlari körinişida ehtiyojlarni baholaş töğrisidagi xulosasiga köra amalga oşiriladi. SDRga a'zo mamlakatlar örtasida ularning XVF dagi kvotalariga mutanosib holda taqsimlanadi. Mamlakatlarga SDR berilişi ulardan oltin yoki valyuta badallarini talab etmaydi, SDR ning amal qilişi davlatlararo kelişuvlarga asoslanadi. Şuningdek, XVF va uning boşqaruvçilari kengaşi qaroriga köra, XVF ga a'zo bölmagan mamlakatlar, rasmiy maqomga ega bölgan boşqa xalqaro, mintaqaviy va milliy muassasalar xam SDR dan foydalanişlari mumkin. Tijorat banklari va xususiy şaxslar SDR egalari böla olmaydi.

Dastlab SDR qiymati AQŞ dollari oltin mikdoriga tenglaştirilgan. 1974 y. iyun oyidan uning kursi eng köp tovar va xizmatlar eksporta hajMwva x^lda. rasşhy otstal yajetaot taxiralariga ega bölgan 16 mamlakat valyutalarining örtaça kursi asosida belgilanadigan böldi. Valyuta savati tarkibi va miqdoriy körsatkiçlari har 5 yilda qayta körib çiqiladi.

SDR qiymati va valyuta savati tarkibini anikdaş oxirgi marta 2000 y. okt. oyida ötkazilgan va 2001 y. yanv. oyidan kuçga kirdi. 2001—2005 y.lar uçun SDR qiymati 4 asosiy valyuta (AQŞ dollari, Bukj Britaniya funtsterlingi, yevro va Yaponiya iyenasi) böyiça har kuni London birjasida belgilanadi. 2003 y. 4 noyab. da 1 SDR rasmiy kursi 1,43 AQŞ dollariga teng böldi. Özbekiston Respublikasi valyutasi — sömga nisbatan SDR kursi: 1 SDR =1460 söm 35 tiyin (2004, 20 yanv.).

Farhod Qurbonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СДР (инг. Special Drawing Rights, SDR), махсус қарз олиш ҳуқуқлари — халқаро захира ва тўлов воситаси. Халқаро валюта фонди (ХВФ) томонидан чиқарилади. Биринчи марта 1970 й.да 9,5 млрд. доллар, 1978—81 й.ларда умумий миқдори 21,3 млрд. доллар миқдорида чиқарилган. СДР тизимида фақат ХВФ га аъзо давлатларгина иштирок этишлари мумкин. СДР фақат расмий, давлатлараро даражада амал қилади ва Марказий банклар ва халқаро ташкилотлар томонидан муомалада қўлланилади. СДР эмиссияси ХВФ Ижроия кенгашининг халқаро ликвид захиралар етишмай қолганлиги ва уларга Фонднинг махсус ҳисобварақларида кредит қайдлари кўринишида эҳтиёжларни баҳолаш тўғрисидаги хулосасига кўра амалга оширилади. СДРга аъзо мамлакатлар ўртасида уларнинг ХВФ даги квоталарига мутаносиб ҳолда тақсимланади. Мамлакатларга СДР берилиши улардан олтин ёки валюта бадалларини талаб этмайди, СДР нинг амал қилиши давлатлараро келишувларга асосланади. Шунингдек, ХВФ ва унинг бошқарувчилари кенгаши қарорига кўра, ХВФ га аъзо бўлмаган мамлакатлар, расмий мақомга эга бўлган бошқа халқаро, минтақавий ва миллий муассасалар хам СДР дан фойдаланишлари мумкин. Тижорат банклари ва хусусий шахслар СДР эгалари бўла олмайди.

Дастлаб СДР қиймати АҚШ доллари олтин микдорига тенглаштирилган. 1974 й. июнь ойидан унинг курси энг кўп товар ва хизматлар экспорта ҳажMwva х^лда. расшҳй отстал йажэтаот тахираларига эга бўлган 16 мамлакат валюталарининг ўртача курси асосида белгиланадиган бўлди. Валюта савати таркиби ва миқдорий кўрсаткичлари ҳар 5 йилда қайта кўриб чиқилади.

СДР қиймати ва валюта савати таркибини аникдаш охирги марта 2000 й. окт. ойида ўтказилган ва 2001 й. янв. ойидан кучга кирди. 2001—2005 й.лар учун СДР қиймати 4 асосий валюта (АҚШ доллари, Букж Британия фунтстерлинги, евро ва Япония иенаси) бўйича ҳар куни Лондон биржасида белгиланади. 2003 й. 4 нояб. да 1 СДР расмий курси 1,43 АҚШ долларига тенг бўлди. Ўзбекистон Республикаси валютаси — сўмга нисбатан СДР курси: 1 СДР =1460 сўм 35 тийин (2004, 20 янв.).

Фарҳод Қурбонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.