Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Sebarga

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253–254-b. — ziyouz.com

    Sebarga (Trifolium) — dukkakdoşlarga mansub bir, ikki va köp yillik ötsimon ösimliklar turkumi, yem-xaşak ekini. 200 ga yakin turi Şim. yarim şarning mö'tadil, şuningdek, subtropik mintaqalarida, qisman Jan. Amerika va Afrikada uçraydi. Kizil (T.pratense L.), puşti S. (T. hubridum), oq S. (T. repens), misr S.si (T. alexandrinun L.), eron S.si (T. resupinatum L.) turlari dehqonçilikda keng tarqalgan. Özbekistonda, asosan, qizil S, misr S. si (bersim) va ekiladi. Kizil yoki ötloq S.si ikki yillik ötsimon ösimlik. Ildizi öq ildiz, 30 — 40 sm çuqurlikda joylaşadi, ayrimlari 1 m gaça boradi; ildizida 1—3 mm li tuganaklar hosil böladi. Poyasi tik usadi, şoxlanadi. Bargi 3 bölakli, çetlari tekis, bandining uz. 12—20 sm. Guli mayda, kizil, oq, binafşa. Gultöplami dumaloq, ba'zida şingilsimon. Bir töplamda 100— 135 gul mavjud. Mevasi 3—6 uruğli dukkak, rangi sariq, qönğir. Uruği sariq, binafşa; mayda, 1000 ta uruği vazni 1,2—2 g. Uruği 1— 2° haroratda unib çiqadi. 15—29° da yaxşi ösib rivojlanadi. Mö'tadil nam iqlimga moslaşgan. Ekilganidan keyin 6—7 kunda unib çikddi. Maysasi 65—80 kunda gullaydi, 110—120 kundan keyin uruği pişadi. Kizil Sdan yuqori töyimli kökat, piçan, silos, vitaminli öt uni tayyorlanadi. 100 kg kökatida 20 ozuqa birligi, 2,7 kg oqsil, 380 g kalsiy, 70 g fosfor, 400 mg karotin; 100 kg piçanida esa 52,2 ozuqa birligi, 7,9 kg oqsil, 1200 g kalsiy, 340 g fosfor, 2500 mg karotin mavjud. S. tuproqni azot b-n boyitadi. 1 ga da 100—200 kg hisobida sof azot töplaydi. Bir dalada S. 2—3 yil davomida östiriladi. Har örimda 1—3 marta suğoriladi. Töyimli piçan, kökat oliş uçun gullagan davri boşlanişi b-n örib olinadi. Özbekistonda qizil S.ning Özbekiston şoliçilik i.t. in-tida UzRos (1954) va Özbekiston 3 (1981) navlari çiqarilgan va barça viloyatlar uçun r-nlaştirilgan.

    Kasalliklari: antraknoz, rak, fuzarioz, askoxitoz, zang.

    Zararkunandalari: uzuntumşuq, şilimşiq.

    Ad.h Otaboyeva H. va b., Ösimlikşunoslik, T., 2000.

    Halima Otaboyeva.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СЕБАРГА (Trifolium) — дуккакдошларга мансуб бир, икки ва кўп йиллик ўтсимон ўсимликлар туркуми, ем-хашак экини. 200 га якин тури Шим. ярим шарнинг мўътадил, шунингдек, субтропик минтақаларида, қисман Жан. Америка ва Африкада учрайди. Кизил (T.pratense L.), пушти С. (Т. hubridum), оқ С. (Т. repens), миср С.си (Т. alexandrinun L.), эрон С.си (Т. resupinatum L.) турлари деҳқончиликда кенг тарқалган. Ўзбекистонда, асосан, қизил С, миср С. си (берсим) ва экилади. Кизил ёки ўтлоқ С.си икки йиллик ўтсимон ўсимлик. Илдизи ўқ илдиз, 30 — 40 см чуқурликда жойлашади, айримлари 1 м гача боради; илдизида 1—3 мм ли туганаклар ҳосил бўлади. Пояси тик усади, шохланади. Барги 3 бўлакли, четлари текис, бандининг уз. 12—20 см. Гули майда, кизил, оқ, бинафша. Гултўплами думалоқ, баъзида шингилсимон. Бир тўпламда 100— 135 гул мавжуд. Меваси 3—6 уруғли дуккак, ранги сариқ, қўнғир. Уруғи сариқ, бинафша; майда, 1000 та уруғи вазни 1,2—2 г. Уруғи 1— 2° ҳароратда униб чиқади. 15—29° да яхши ўсиб ривожланади. Мўътадил нам иқлимга мослашган. Экилганидан кейин 6—7 кунда униб чикдди. Майсаси 65—80 кунда гуллайди, 110—120 кундан кейин уруғи пишади. Кизил Сдан юқори тўйимли кўкат, пичан, силос, витаминли ўт уни тайёрланади. 100 кг кўкатида 20 озуқа бирлиги, 2,7 кг оқсил, 380 г кальций, 70 г фосфор, 400 мг каротин; 100 кг пичанида эса 52,2 озуқа бирлиги, 7,9 кг оқсил, 1200 г кальций, 340 г фосфор, 2500 мг каротин мавжуд. С. тупроқни азот б-н бойитади. 1 га да 100—200 кг ҳисобида соф азот тўплайди. Бир далада С. 2—3 йил давомида ўстирилади. Ҳар ўримда 1—3 марта суғорилади. Тўйимли пичан, кўкат олиш учун гуллаган даври бошланиши б-н ўриб олинади. Ўзбекистонда қизил С.нинг Ўзбекистон шоличилик и.т. ин-тида УзРос (1954) ва Ўзбекистон 3 (1981) навлари чиқарилган ва барча вилоятлар учун р-нлаштирилган.

    Касалликлари: антракноз, рак, фузариоз, аскохитоз, занг.

    Зараркунандалари: узунтумшуқ, шилимшиқ.

    Ад.ҳ Отабоева Ҳ. ва б., Ўсимликшунослик, Т., 2000.

    Ҳалима Отабоева.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.