Sefeidalar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14-b. — ziyouz.com
Sefeidalar — ravşanligi vaqt böyiça tekis va davriy özgarib turadigan, pulsatsiyalanuvçi fizik özgaruvçan yulduzlar. Sefey yudduz turkumidagi 8 yulduz nomi b-n ataladi. Ravşanligi, odatda, 0,5 dan 6-yulduz kattaligigaça. Ravşanligining özgariş davri har bir sefeida uçun özgarmas va aniq. Özgariş davrining uzunligi, körinma yulduz kattaligi, spektri, t-ra va radius ning özgarişi turli S.da har xil. S. gigant va öta gigant yulduz bölib, spektri Ğ va G sinfiga mansub.
Nazariyaga köra, vodorodning «yonişi» natijasida kizil gigant yulduzda geliyli «yadro» hosil böladi. Yadroning gravitatsion siqilişida t-ra va bosimning ortişidan yulduz kengayadi. Bosim ösişi keskin kattalaşib, kengayayotgan yulduz muvozanat holatidan çiqib ketadi va şu qadar kengayadiki, yadrosidagi bosim qobiğidagi bosimdan kam bölib qoladi. Natijada S.ning tebranişi vujudga keladi. Bu tebraniş siqiliş davrida ionlaşgan Ne neytral holatga ötib, çiqayotgan yoruğlik energiyasi yölini tösi-şi sababli töplanadigan energiya b-n ta'minlanadi. Sefeidaning mutlaq kattaligi qança ortiq bölsa, ravşanligining özgariş davri ham şunça uzun böladi. Bu boğlanişni amerikalik astronomlar Livitt va X. Şepli aniqlaşgan (1918). S.ning özgariş davri b-n mutlaq yulduz kattalikla-rining özaro boğliqligidan ulargaça bölgan masofalar hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦЕФЕИДАЛАР — равшанлиги вақт бўйича текис ва даврий ўзгариб турадиган, пульсацияланувчи физик ўзгарувчан юлдузлар. Цефей юддуз туркумидаги 8 юлдуз номи б-н аталади. Равшанлиги, одатда, 0,5 дан 6-юлдуз катталигигача. Равшанлигининг ўзгариш даври ҳар бир цефеида учун ўзгармас ва аниқ. Ўзгариш даврининг узунлиги, кўринма юлдуз катталиги, спектри, т-ра ва радиус нинг ўзгариши турли Ц.да ҳар хил. Ц. гигант ва ўта гигант юлдуз бўлиб, спектри Ғ ва G синфига мансуб.
Назарияга кўра, водороднинг «ёниши» натижасида кизил гигант юлдузда гелийли «ядро» ҳосил бўлади. Ядронинг гравитацион сиқилишида т-ра ва босимнинг ортишидан юлдуз кенгаяди. Босим ўсиши кескин катталашиб, кенгаяётган юлдуз мувозанат ҳолатидан чиқиб кетади ва шу қадар кенгаядики, ядросидаги босим қобиғидаги босимдан кам бўлиб қолади. Натижада Ц.нинг тебраниши вужудга келади. Бу тебраниш сиқилиш даврида ионлашган Не нейтрал ҳолатга ўтиб, чиқаётган ёруғлик энергияси йўлини тўси-ши сабабли тўпланадиган энергия б-н таъминланади. Цефеиданинг мутлақ катталиги қанча ортиқ бўлса, равшанлигининг ўзгариш даври ҳам шунча узун бўлади. Бу боғланишни америкалик астрономлар Ливитт ва X. Шепли аниқлашган (1918). Ц.нинг ўзгариш даври б-н мутлақ юлдуз катталикла-рининг ўзаро боғлиқлигидан уларгача бўлган масофалар ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.