Segnetoelektriklar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 258–259-b. — ziyouz.com
Segnetoelektriklar - taşki maydon ta'siri bölmaganda ham muayyan tra intervalida spontan (öz-özidan) qutblaniş qobiliyatiga ega bölgan dielektrik kristallar. S.ning bu xossasi elektr maydon, deformatsiya, traning ortişi yoki kamayişi kabi ta'sirlar ostida kuçli özgaradi. «S.» termini birinçi marta 1655 y.da sintez qiliş yöli b-n vino kislotaning natriykaliyli qöşaloq tuzi (segnet tuzi) — NaKC4H4O64H2O ni kaşf kilgan fransuz dorişunosi E. Senyet (Ye. Seignette, 1632—98) nomi b-n ataladi. S.ning özözidan qutblaniş xususiyatini dastlab 1920 y.da segnet tuzlari kristallarida J. Valaşek, 1930ylarda rus olimlari V. M. Vul, I.V.Kurçatov va P.P. Kobekolar aniqlagan. S.ning elektr xossalari köp jihatdan ferromagnetiklarning magnit xossalariga öxşaşligidan xorijiy adabiyotlarda S. örnida ferroelektriklar termini işlatiladi. Segnet tuzi, bariy titanat, triglitsinsulfat, digidrofosfat kaliy va Mendeleyev davriy sistemasi elementlarining turli murakkab birikmalari S. hisoblanadi.
Segnetoelektrik xossaga ega bölgan kristallarda simmetriya markazi bölmaydi, butun musbat ionlar markazi b-n manfiy ionlar markazi mos tuşmaydi. Bu esa spontan qutblanişning hosil bölişi uçun fizik şaroitni yaratadi.
S. boşqa dielektriklardan quyidagi xarakterli xossalari b-n farq qiladi: 1) oddiy dielektriklarda dielektrik kirituvçanlik ye bir neça birlikka (mas, suv uçun ye = 81) teng bölsa, S. uçun ye bir neça mingga teng bölişi mumkin; 2) ye ning qiymati ma'lum tra intervalida kuçli özgarib boradi. Mas, bariy titanat uçun tra 120° dan 80° gaça pasayişida ye ning qiymati 2000 dan 6000 gaça ortib boradi va söngra yana kamayib ketadi; 3) S. dielektrik kirituvçanliklari taşki elektr maydon kuçlanganligiga boğliq ravişda özgarib boradi, boşqa dielektriklarda esa ye moddani xarakterlovçi kattalik bölib, maydon kuçlanganligiga boğliq emas; 4) elektr maydon özgarganda qutblaniş vektori R ning qiymatlari maydon kuçlanganligi £ ning qiymatlaridan keçikib özgaradi. Natijada R, Ye ning ayni vaqtdagi qiymatlarigagina boğliq bölmay, ilgarigi qiymatlariga qam boğliq böladi. Segnetoelektrik kristallardagi zaryadlarning özaro ta'sirlaşişi natijasida şu zarralarning dipol momentlari spontan ravişda birbirlariga parallel joylaşadi. Dipol momentlarining bir xil yönalişi butun kristallga tarqalişi juda kam uçraidigan holdir. Odatda, kristall bir qança sohalarga bölinib, har bir sohadagi dipol momentlar birbirlariga parallel joylaşgan böladi. Lekin turli sohalarning qutblaniş yönalişlari har xil böladi, natijada butun kristall böyiça olingan natijaviy dipol momenti nolga teng bölişi mumkin. Spontan qutblaniş sohalari domenlar deb ataladi. Domenlarning qalinligi ön mikrometrdan, yuzasi esa bir neça santimetr kvadratdan ortiq böladi. Domenlar soni kristall simmetriyasiga boğliq. Taşqi elektr maydon ta'sirida domenlarning momentlari yaxlit moment sifatida buriladi va maydon yönalişiga mos joylaşadi.
Har qanday S. uçun şunday tra mavjudki, bu tradan yuqoriroq trada modda özining ajoyib xususiyatlarini yöqotadi va oddiy dielektrikka aylanib qoladi. Bu trani Kyuri nuqtasi Ts deb ataladi. Segnet tuzining ikkita Kyuri nuqtasi bor: —15° da va +22,5° da; bu tuz şu tra intervalidagina segnetoelektrik xususiyatga ega böladi. Agar tra —15° dan past va +22,5° dan yuqori bölsa, elektr xossalari oddiy dielektirikdan farq qilmaydi. Kyuri nuqtasida spontan kugblangan holat (qutbli faza) dan spontan qutblanişi yöq bölgan holat (qutbsiz faza)ga yoki aks yönalişida faza ötişi yuz beradi.
S.ning pyezoelektrik xossasidan ultratovuş nurlatgiç, tovuş signallarini elektr signallariga aylantiruvçi asboblar, bosim datçiklari, katta siğimli kondensatorlar tayyorlaş va b.da foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕГНЕТОЭЛЕКТРИКЛАР - ташки майдон таъсири бўлмаганда ҳам муайян тра интервалида спонтан (ўз-ўзидан) қутбланиш қобилиятига эга бўлган диэлектрик кристаллар. С.нинг бу хоссаси электр майдон, деформация, транинг ортиши ёки камайиши каби таъсирлар остида кучли ўзгаради. «С.» термини биринчи марта 1655 й.да синтез қилиш йўли б-н вино кислотанинг натрийкалийли қўшалоқ тузи (сегнет тузи) — NaKC4H4O64H2O ни кашф килган француз доришуноси Э. Сеньет (Е. Seignette, 1632—98) номи б-н аталади. С.нинг ўзўзидан қутбланиш хусусиятини дастлаб 1920 й.да сегнет тузлари кристалларида Ж. Валашек, 1930йларда рус олимлари В. М. Вул, И.В.Курчатов ва П.П. Кобеколар аниқлаган. С.нинг электр хоссалари кўп жиҳатдан ферромагнетикларнинг магнит хоссаларига ўхшашлигидан хорижий адабиётларда С. ўрнида ферроэлектриклар термини ишлатилади. Сегнет тузи, барий титанат, триглицинсульфат, дигидрофосфат калий ва Менделеев даврий системаси элементларининг турли мураккаб бирикмалари С. ҳисобланади.
Сегнетоэлектрик хоссага эга бўлган кристалларда симметрия маркази бўлмайди, бутун мусбат ионлар маркази б-н манфий ионлар маркази мос тушмайди. Бу эса спонтан қутбланишнинг ҳосил бўлиши учун физик шароитни яратади.
С. бошқа диэлектриклардан қуйидаги характерли хоссалари б-н фарқ қилади: 1) оддий диэлектрикларда диэлектрик киритувчанлик е бир неча бирликка (мас, сув учун е = 81) тенг бўлса, С. учун е бир неча мингга тенг бўлиши мумкин; 2) е нинг қиймати маълум тра интервалида кучли ўзгариб боради. Мас, барий титанат учун тра 120° дан 80° гача пасайишида е нинг қиймати 2000 дан 6000 гача ортиб боради ва сўнгра яна камайиб кетади; 3) С. диэлектрик киритувчанликлари ташки электр майдон кучланганлигига боғлиқ равишда ўзгариб боради, бошқа диэлектрикларда эса е моддани характерловчи катталик бўлиб, майдон кучланганлигига боғлиқ эмас; 4) электр майдон ўзгарганда қутбланиш вектори Р нинг қийматлари майдон кучланганлиги £ нинг қийматларидан кечикиб ўзгаради. Натижада Р, Е нинг айни вақтдаги қийматларигагина боғлиқ бўлмай, илгариги қийматларига қам боғлиқ бўлади. Сегнетоэлектрик кристаллардаги зарядларнинг ўзаро таъсирлашиши натижасида шу зарраларнинг диполь моментлари спонтан равишда бирбирларига параллел жойлашади. Диполь моментларининг бир хил йўналиши бутун кристаллга тарқалиши жуда кам учраидиган ҳолдир. Одатда, кристалл бир қанча соҳаларга бўлиниб, ҳар бир соҳадаги диполь моментлар бирбирларига параллел жойлашган бўлади. Лекин турли соҳаларнинг қутбланиш йўналишлари ҳар хил бўлади, натижада бутун кристалл бўйича олинган натижавий диполь моменти нолга тенг бўлиши мумкин. Спонтан қутбланиш соҳалари доменлар деб аталади. Доменларнинг қалинлиги ўн микрометрдан, юзаси эса бир неча сантиметр квадратдан ортиқ бўлади. Доменлар сони кристалл симметриясига боғлиқ. Ташқи электр майдон таъсирида доменларнинг моментлари яхлит момент сифатида бурилади ва майдон йўналишига мос жойлашади.
Ҳар қандай С. учун шундай тра мавжудки, бу традан юқорироқ трада модда ўзининг ажойиб хусусиятларини йўқотади ва оддий диэлектрикка айланиб қолади. Бу трани Кюри нуқтаси Тс деб аталади. Сегнет тузининг иккита Кюри нуқтаси бор: —15° да ва +22,5° да; бу туз шу тра интервалидагина сегнетоэлектрик хусусиятга эга бўлади. Агар тра —15° дан паст ва +22,5° дан юқори бўлса, электр хоссалари оддий диэлектирикдан фарқ қилмайди. Кюри нуқтасида спонтан кугбланган ҳолат (қутбли фаза) дан спонтан қутбланиши йўқ бўлган ҳолат (қутбсиз фаза)га ёки акс йўналишида фаза ўтиши юз беради.
С.нинг пьезоэлектрик хоссасидан ультратовуш нурлатгич, товуш сигналларини электр сигналларига айлантирувчи асбоблар, босим датчиклари, катта сиғимли конденсаторлар тайёрлаш ва б.да фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.