Segregatsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260-b. — ziyouz.com
Segregatsiya (metallurgiyada) — qotişma sovitilganda suyuq faza tarkibining özgarişi va qotiş jarayonida şu özgariş tufayli qattiq qotişmada har xil tarkibli joylar paydo bölişi. S. kristallitlararo, soliştirma oğirlik böyiça (qavatli) va zonal turlarga bölinadi. Kristallitlararo S.ni mikroskop ostidagina payqaş mumkin, soliştirma oğirlik böyiça S.ni qotişma quymasining böylama kesimidan tayyorlangan mikroşlifda mikroskopsiz ham körsa böladi, zonal S.ni ham mikroskopsiz köriş mumkin.
Kristallitlararo S.da dastlab ajralib çiqqan qörğoşin kristallitlari b-n şu kristallitlar orasida joylaşgan evtektik aralaşma (suyuq qotişmadan bir vaqtning özida kristallangan ikki yoki undan ortiq xil kristallarning mexanik aralaşmasi) birbiridan farq qiladi. Soliştirma oğirlik böyiça S. hosil bölişiga ajralib çiqadigan qattiq fazoning soliştirma oğirligi b-n qolgan suyuq fazaning soliştirma oğirligi orasida farq va qotiş vaqtida sekin sovitiş sabab böladi. Zonal S.ga sabab şuki, qolipga quyilgan suyuq qotişma qotayotganda quyma qobiğidan içkari tomonga uzunçoq kristallitlar ösib çiqib, sirtqi devor hosil qilişi tufayli suyuqlik quyma içiga töplanadi, natijada S. yuz beradi. S. metallar va qotişmalarda nuqsonlar kelib çiqişiga sabab böladi, ularga mexanik işlov berişni qiyinlaştiradi, ularning strukturasi va xossalarini yomonlaştiradi, S.ning oldini oliş va bartaraf qiliş uçun metall va krtişmalar rafinatsiyalanadi, legirlanadi, qöşimçalar qöşiladi va b.
Ad.: Töraxonov A.S., Metallşunoslik va termik işlaş, T., 1968.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕГРЕГАЦИЯ (металлургияда) — қотишма совитилганда суюқ фаза таркибининг ўзгариши ва қотиш жараёнида шу ўзгариш туфайли қаттиқ қотишмада ҳар хил таркибли жойлар пайдо бўлиши. С. кристаллитлараро, солиштирма оғирлик бўйича (қаватли) ва зонал турларга бўлинади. Кристаллитлараро С.ни микроскоп остидагина пайқаш мумкин, солиштирма оғирлик бўйича С.ни қотишма қуймасининг бўйлама кесимидан тайёрланган микрошлифда микроскопсиз ҳам кўрса бўлади, зонал С.ни ҳам микроскопсиз кўриш мумкин.
Кристаллитлараро С.да дастлаб ажралиб чиққан қўрғошин кристаллитлари б-н шу кристаллитлар орасида жойлашган эвтектик аралашма (суюқ қотишмадан бир вақтнинг ўзида кристалланган икки ёки ундан ортиқ хил кристалларнинг механик аралашмаси) бирбиридан фарқ қилади. Солиштирма оғирлик бўйича С. ҳосил бўлишига ажралиб чиқадиган қаттиқ фазонинг солиштирма оғирлиги б-н қолган суюқ фазанинг солиштирма оғирлиги орасида фарқ ва қотиш вақтида секин совитиш сабаб бўлади. Зонал С.га сабаб шуки, қолипга қуйилган суюқ қотишма қотаётганда қуйма қобиғидан ичкари томонга узунчоқ кристаллитлар ўсиб чиқиб, сиртқи девор ҳосил қилиши туфайли суюқлик қуйма ичига тўпланади, натижада С. юз беради. С. металлар ва қотишмаларда нуқсонлар келиб чиқишига сабаб бўлади, уларга механик ишлов беришни қийинлаштиради, уларнинг структураси ва хоссаларини ёмонлаштиради, С.нинг олдини олиш ва бартараф қилиш учун металл ва кртишмалар рафинацияланади, легирланади, қўшимчалар қўшилади ва б.
Ад.: Тўрахонов А.С., Металлшунослик ва термик ишлаш, Т., 1968.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.