Sel ombori
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 280-b. — ziyouz.com
Sel ombori SEL OMBORI, selxona, sel saqlagiç — sel oqimlarini tartibga soliş va hududni sel vayrongarçiligidan muhofaza qiliş uçun möljallangan gidrotexnika inşooti; seddan himoya vositalarining asosiy turi. S.o. aksariyat soy özanlarini töğon b-n tösib barpo qilinadi. Töğonlar tuproq, qumloqi va şağalli toştuproqlar, temirbeton konstruksiyalar va b.dan quriladi. Kiçik So. siğimi ming va ön ming m3, kattalariniki esa bir neça mln. m3 bölişi mumkin. So. sel oqimlarini tutib qoladi, toş va loyqani çöktiradi, tingan suvni maxsus suv çiqargiç orqali taşlama tarmoqqa ötkazib yuboradi. Suv çiqargiçlar (oçiq yoki yopiq) avtomatika b-n jihozlanib, loyqalik darajasi qanday bölişidan qat'i nazar, suvni ötkazib yuborişni ta'minlaydi.
Katta muvaqqat oqimga ega bölgan soylarda mustaqil suv taşlaş yöliga ega bölgan maxsus So. qurilgan (Namangan viloyatida siğimi 3,4 mln, m3 bölgan Ğirvon, Tojikistonning Suğd viloyatida 5,6 mln. m3 li Ötkensoy Co.). Unça katta bölmagan soylarda qurilgan kiçik omborlar yagona sistemaga birlaştiriladi (har bir sistemada 40—50 tagaça S.o. bölişi mumkin). Yirik zamonaviy himoya sistemalari önlab S.o.ni birlaştiradi. Andijon viloyatida 16 dan 42 gaça ombori bölgan seldan himoya sistemasi qurilgan.
Ad.h Ismoğilov X. A., Sel va undan saqlaniş, T., 1988.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЛ ОМБОРИ, селхона, сел сақлагич — сел оқимларини тартибга солиш ва ҳудудни сел вайронгарчилигидан муҳофаза қилиш учун мўлжалланган гидротехника иншооти; седдан ҳимоя воситаларининг асосий тури. С.о. аксарият сой ўзанларини тўғон б-н тўсиб барпо қилинади. Тўғонлар тупроқ, қумлоқи ва шағалли тоштупроқлар, темирбетон конструкциялар ва б.дан қурилади. Кичик Со. сиғими минг ва ўн минг м3, катталариники эса бир неча млн. м3 бўлиши мумкин. Со. сел оқимларини тутиб қолади, тош ва лойқани чўктиради, тинган сувни махсус сув чиқаргич орқали ташлама тармоққа ўтказиб юборади. Сув чиқаргичлар (очиқ ёки ёпиқ) автоматика б-н жиҳозланиб, лойқалик даражаси қандай бўлишидан қатъи назар, сувни ўтказиб юборишни таъминлайди.
Катта муваққат оқимга эга бўлган сойларда мустақил сув ташлаш йўлига эга бўлган махсус Со. қурилган (Наманган вилоятида сиғими 3,4 млн, м3 бўлган Ғирвон, Тожикистоннинг Суғд вилоятида 5,6 млн. м3 ли Ўткенсой Co.). Унча катта бўлмаган сойларда қурилган кичик омборлар ягона системага бирлаштирилади (ҳар бир системада 40—50 тагача С.о. бўлиши мумкин). Йирик замонавий ҳимоя системалари ўнлаб С.о.ни бирлаштиради. Андижон вилоятида 16 дан 42 гача омбори бўлган селдан ҳимоя системаси қурилган.
Ад.ҳ Исмоғилов X. А., Сел ва ундан сақланиш, Т., 1988.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.