Sement sanoati
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com
Sement sanoati - quriliş ma-teriallari sanoatining eng yirik tarmoği. Portlandsement, putssolan portlandsementi, toşqol portland-sementi, şifer, asbotsement quvurlar, ganç, gil va b. mahsulotlar işlab çiqaradi. Sement dastlab 1824 y.da Angliyaning jan.dagi Portlend ş. yaqinida («portlandsement» nomi şundan) ingliz ixtiroçisi J.Asp-din tomonidan ma'lum nisbatlarda qöşilgan ohak va tuproq aralaşmasi-ni kuydirib olingan. 19-a. ning 30-y.la-ridan boşlab Bukj Britaniya, AQŞ, Rossiya, Germaniyada sement z-dlari qurila boşladi. 19-a.ning 70-y. lariga kelib sement jahon quriliş texnikasi rivojlanişining asosiy yönali-şini belgilab, yigma temirbetonning kaşf etilişiga olib keldi. 20-a. davomida jahonning rivojlangan mam-lakatlarida S.s. yuqori sur'atlarda ösdi va sement i.ç.ning umumiy hajmi 1500 mln. t ni taşkil etdi (1998). Örta Osiyoda birinçi bölgan Xilkovo (hoz. Bekobod) sement z-di 1913 y.dan qurila boşlagan. 1926 y.da korxona qayta işga tuşiriddi. 1932 y.da Quvasoy sement z-dida turli marka-dagi sementlar işlab çiqarila boşladi. 50-y.lardan bu korxonalar kengaytirilib, k-tlarga aylantirildi, ularda sementdan taşqari şifer, ohak, asbotsement quvurlarni i.ç. yölga qöyildi. Xalq xöjaligining sementga nisbatan ortib borayotgan ehtiyojini qondiriş maqsadlarida 1962 y.da yillik quvvati 1,7 mln. t bölgan Ohangaron sement k-ti, 1976 y.da yillik loyiha quvvati 3,4 mln. t bölgan Navoiy sement k-tining 1-navbati (yillik quvvati 1150 ming t) işga tuşirildi. 70-y.lar örtalariga kelib S.s.da 3536 ming t turli markadagi sement işlab çiqarildi.
90-y.lar örtalaridan tarmoq korxonalari aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirildi, rekonstruksiya işlari amalga oşirildi, çet el texnologiyalari b-n jihozlandi. «Ohangaron-sement» aksiyadorlik jamiyati huzurida «Ohangaron rangli sement» Özbekiston—Britaniya qöşma korxonasi taşkil etildi (1995). «Qizilqumse-ment» aksiyadorlik jamiyati (sobiq Navoiy sement z-di)da i.ç. quvvatla-rini töliq işga soliş tadbirlari amalga oşirildi. Özbekistan S.s.da gidrotexnika va yer osti inşootlari qurişda yuqori namlik va muzlaş şaroitlarida iş-latiladigan, sulfat kislotaga çidamli M400 va M500 markali portlandsement, avtomobil yöllari va aeroportlar qurilişida işlatiladigan portlandsement, neft va gaz quduqlarini burğulaşda işlatiladigan tamponaj sementi, şuningdek, putssolan sementi, ohak va may-dalangan ohak, şifer, quriliş gan-çi, mineral paxta va b. işlab çiqariladi. 2003 y.da Özbekiston S.s. korxonalarida 4062,5 ming t sement, 313,7 mln. dona şartli şifer taxtalari işlab çiqarildi (2002 y.da tegişliça 3926,7 ming t sement; 298,8 mln. dona şartli şifer taxtalari). Respublika S.s. korxonalari mahsulotlari çet ellarga eksport qilinadi. Xorijiy mamlakatlardan AQŞ, Germaniya, Italiya, Yaponiya va Fransiya sement i.ç. böyiça jahonda yetakçi örinlarni egallaydi.
Nuriddin Musayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦЕМЕНТ САНОАТИ - қурилиш ма-териаллари саноатининг энг йирик тармоғи. Портландцемент, пуццолан портландцементи, тошқол портланд-цементи, шифер, асбоцемент қувурлар, ганч, гил ва б. маҳсулотлар ишлаб чиқаради. Цемент дастлаб 1824 й.да Англиянинг жан.даги Портленд ш. яқинида («портландцемент» номи шундан) инглиз ихтирочиси Ж.Асп-дин томонидан маълум нисбатларда қўшилган оҳак ва тупроқ аралашмаси-ни куйдириб олинган. 19-а. нинг 30-й.ла-ридан бошлаб Букж Британия, АҚШ, Россия, Германияда цемент з-длари қурила бошлади. 19-а.нинг 70-й. ларига келиб цемент жаҳон қурилиш техникаси ривожланишининг асосий йўнали-шини белгилаб, йигма темирбетоннинг кашф этилишига олиб келди. 20-а. давомида жаҳоннинг ривожланган мам-лакатларида Ц.с. юқори суръатларда ўсди ва цемент и.ч.нинг умумий ҳажми 1500 млн. т ни ташкил этди (1998). Ўрта Осиёда биринчи бўлган Хильково (ҳоз. Бекобод) цемент з-ди 1913 й.дан қурила бошлаган. 1926 й.да корхона қайта ишга туширидди. 1932 й.да Қувасой цемент з-дида турли марка-даги цементлар ишлаб чиқарила бошлади. 50-й.лардан бу корхоналар кенгайтирилиб, к-тларга айлантирилди, уларда цементдан ташқари шифер, оҳак, асбоцемент қувурларни и.ч. йўлга қўйилди. Халқ хўжалигининг цементга нисбатан ортиб бораётган эҳтиёжини қондириш мақсадларида 1962 й.да йиллик қуввати 1,7 млн. т бўлган Оҳангарон цемент к-ти, 1976 й.да йиллик лойиҳа қуввати 3,4 млн. т бўлган Навоий цемент к-тининг 1-навбати (йиллик қуввати 1150 минг т) ишга туширилди. 70-й.лар ўрталарига келиб Ц.с.да 3536 минг т турли маркадаги цемент ишлаб чиқарилди.
90-й.лар ўрталаридан тармоқ корхоналари акциядорлик жамиятларига айлантирилди, реконструкция ишлари амалга оширилди, чет эл технологиялари б-н жиҳозланди. «Оҳангарон-цемент» акциядорлик жамияти ҳузурида «Оҳангарон рангли цемент» Ўзбекистон—Британия қўшма корхонаси ташкил этилди (1995). «Қизилқумце-мент» акциядорлик жамияти (собиқ Навоий цемент з-ди)да и.ч. қувватла-рини тўлиқ ишга солиш тадбирлари амалга оширилди. Ўзбекистан Ц.с.да гидротехника ва ер ости иншоотлари қуришда юқори намлик ва музлаш шароитларида иш-латиладиган, сульфат кислотага чидамли М400 ва М500 маркали портландцемент, автомобиль йўллари ва аэропортлар қурилишида ишлатиладиган портландцемент, нефть ва газ қудуқларини бурғулашда ишлатиладиган тампонаж цементи, шунингдек, пуццолан цементи, оҳак ва май-даланган оҳак, шифер, қурилиш ган-чи, минерал пахта ва б. ишлаб чиқарилади. 2003 й.да Ўзбекистон Ц.с. корхоналарида 4062,5 минг т цемент, 313,7 млн. дона шартли шифер тахталари ишлаб чиқарилди (2002 й.да тегишлича 3926,7 минг т цемент; 298,8 млн. дона шартли шифер тахталари). Республика Ц.с. корхоналари маҳсулотлари чет элларга экспорт қилинади. Хорижий мамлакатлардан АҚШ, Германия, Италия, Япония ва Франция цемент и.ч. бўйича жаҳонда етакчи ўринларни эгаллайди.
Нуриддин Мусаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.