Semiotika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 293-b. — ziyouz.com
Semiotika (yun. semeiotikos — belgilar haqidagi ta'limot), semiologiya — 1) axborot, ma'lumotlarni saklaş va uzatiş uçun xizmat qiladigan belgilar va belgi tizimlarining umumiy xususiyatlarini örganadigan fan sohasi; 2) u yoki bu obyektning 1ma'nodagi S. nuqtai nazaridan örganiladigan tizimi (mas, muayyan film yoki badiiy asar S.si, muayyan xalqdagi muomalamurojaat S.si va b.).
Lingvistik S.dagi asosiy tuşunça lisoniy belgi bölib, u muayyan matnlardagi va muomala vaziyatidagi şakl va mazmunning dialektik birligi sifatida namoyon böladi. Belgi özi şartli ravişda aloqador bölgan narsa haqida muayyan jamiyat vakillariga xabar beradi. Belgilarning eng muhim va murakkab tizimi tilşunoslik örganadigan tildir. Belgi tizimlari tabiiy (inson tili, xayvonlarning belgi tizimlari) va sun'iy (yasama, sun'iy tillar, dasturlaş tili, fizika, kimyo, matematika va mantiqdagi ramzlar tizimi) böladi. Belgilar va belgi tizimlarini örganişda sintaktika, semantika va pragmatika özaro ajratiladi. Sintaktika nutqzanjirida yoki muayyan matnda ketma-ket, izçil qöllanadigan til birliklari örtasidagi öziga xos munosabatlarni örganadi. Semantika belgilarning ular ifodalaydigan obyektlar b-n munosabatini örganadi. Pragmatika esa belgilar, ular ifodalaydigan obyektlar hamda belgilar tizimidan foydalanuvçilar örtasidagi munosabatni örganadi.
S.ning «belgilar haqidagi fan» sifatida umumiy kridalari, xususiyatlari dastlab amerikalik mantiqşunos Ç.S. Pirs va şveysariyalik tilşunos F. de Sossyur asarlarida bir vaqtning özida va mustaqil ravişda qayd etilgan. Uşbu tuşunça uçun Ç.S. Pirs «S.» terminini. F. de Sossyur esa «semiologiya» terminini, qöllagan. S. goyasi keyinçalik amerikalik faylasuf Ç. U. Morris tomonidan tartibga solinib rivojlantirildi. Bir qança yevropa va rus olimlari ham S.ning rivojiga hissa qöşganlar. Falsafiy fanlardan hisoblanadigan umumiy S. va maxsus semiotik fanlar, jumladan, til S.si (glottosemiotika yoki lingvosemiotika) farklanadi. S. taraqqiyoti funksional struktur tilşunoslik taraqqiyoti b-n uzviy boglikdir. S. muammolarini işlab çiqiş matematik mantiq, matematik lingvistika, informatika va b. uçun xam muhim ahamiyatga ega.
Ad.: Stepanov Yu. S, Semiotika, M., 1971.
Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕМИОТИКА (юн. semeiotikos — белгилар ҳақидаги таълимот), семиология — 1) ахборот, маълумотларни саклаш ва узатиш учун хизмат қиладиган белгилар ва белги тизимларининг умумий хусусиятларини ўрганадиган фан соҳаси; 2) у ёки бу объектнинг 1маънодаги С. нуқтаи назаридан ўрганиладиган тизими (мас, муайян фильм ёки бадиий асар С.си, муайян халқдаги муомаламурожаат С.си ва б.).
Лингвистик С.даги асосий тушунча лисоний белги бўлиб, у муайян матнлардаги ва муомала вазиятидаги шакл ва мазмуннинг диалектик бирлиги сифатида намоён бўлади. Белги ўзи шартли равишда алоқадор бўлган нарса ҳақида муайян жамият вакилларига хабар беради. Белгиларнинг энг муҳим ва мураккаб тизими тилшунослик ўрганадиган тилдир. Белги тизимлари табиий (инсон тили, хайвонларнинг белги тизимлари) ва сунъий (ясама, сунъий тиллар, дастурлаш тили, физика, кимё, математика ва мантиқдаги рамзлар тизими) бўлади. Белгилар ва белги тизимларини ўрганишда синтактика, семантика ва прагматика ўзаро ажратилади. Синтактика нутқзанжирида ёки муайян матнда кетма-кет, изчил қўлланадиган тил бирликлари ўртасидаги ўзига хос муносабатларни ўрганади. Семантика белгиларнинг улар ифодалайдиган объектлар б-н муносабатини ўрганади. Прагматика эса белгилар, улар ифодалайдиган объектлар ҳамда белгилар тизимидан фойдаланувчилар ўртасидаги муносабатни ўрганади.
С.нинг «белгилар ҳақидаги фан» сифатида умумий кридалари, хусусиятлари дастлаб америкалик мантиқшунос Ч.С. Пирс ва швейцариялик тилшунос Ф. де Соссюр асарларида бир вақтнинг ўзида ва мустақил равишда қайд этилган. Ушбу тушунча учун Ч.С. Пирс «С.» терминини. Ф. де Соссюр эса «семиология» терминини, қўллаган. С. гояси кейинчалик америкалик файласуф Ч. У. Моррис томонидан тартибга солиниб ривожлантирилди. Бир қанча европа ва рус олимлари ҳам С.нинг ривожига ҳисса қўшганлар. Фалсафий фанлардан ҳисобланадиган умумий С. ва махсус семиотик фанлар, жумладан, тил С.си (глоттосемиотика ёки лингвосемиотика) фаркланади. С. тараққиёти функционал структур тилшунослик тараққиёти б-н узвий богликдир. С. муаммоларини ишлаб чиқиш математик мантиқ, математик лингвистика, информатика ва б. учун хам муҳим аҳамиятга эга.
Ад.: Степанов Ю. С, Семиотика, М., 1971.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Ибодулла Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.