Sensillalar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 301-b. — ziyouz.com
Sensillalar (sensilla) — umurtqasiz hayvonlarning sezgir tukçalari; taşqi va içki retseptorlar vazifasini bajaradi. Böğimoyoklilar, ayniqsa, haşarotlarda xilmaxil böladi. Kutikula qismining tuzilişiga köra, trixoid, bazikonoid, qönğiroqsimon, xordotonal va b. xillarga ajratiladi. S.ning kutikula qismi içi böş qilga öxşaş yoki tana qoploğiçi ostiga botib kirgan böladi. Kdpsimon S. — mexano va xemoretseptorlar hisoblanadi; bazikonoid S. harorat, namlik va b. ta'sirlarga sezgir. S. hayvon tanasining hamma qismida uçraydi, ayniqsa, möylovlar (asalarilar erkagida faqat hid biliş S.ning özi 30 000 ga yaqin), oğiz organlarining (xemo, termo, gigra va mexanoretseptorlar), dum ösimtalari va oyoklarda (mexano va xemoretseptorlar) köp böladi. S. tarqoq yoki töp bölib joylaşişi; özaro birlaşib, murakkab (timpanal, jonstonov va b.) organlarni hosil qilişi mumkin. S. trixogen (qil hosil qiluvçi) gormogen (membranali) va aksonli sezgir neyron hujayralardan iborat. Neyron aksoni markaziy nerv sistemasi b-n boğlangan. Mexanoretseptorlarda elektr impuls dendrit uçki qismining siqilişi, xemoretseptorlarda modda molekulasining filamentlar b-n kontakti tufayli paydo böladi. S. neyroni ta'sirni qabul qilib, nerv impulslariga aylantiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕНСИЛЛАЛАР (sensilla) — умуртқасиз ҳайвонларнинг сезгир тукчалари; ташқи ва ички рецепторлар вазифасини бажаради. Бўғимоёклилар, айниқса, ҳашаротларда хилмахил бўлади. Кутикула қисмининг тузилишига кўра, трихоид, базиконоид, қўнғироқсимон, хордотонал ва б. хилларга ажратилади. С.нинг кутикула қисми ичи бўш қилга ўхшаш ёки тана қоплоғичи остига ботиб кирган бўлади. Кдпсимон С. — механо ва хеморецепторлар ҳисобланади; базиконоид С. ҳарорат, намлик ва б. таъсирларга сезгир. С. ҳайвон танасининг ҳамма қисмида учрайди, айниқса, мўйловлар (асаларилар эркагида фақат ҳид билиш С.нинг ўзи 30 000 га яқин), оғиз органларининг (хемо, термо, гигра ва механорецепторлар), дум ўсимталари ва оёкларда (механо ва хеморецепторлар) кўп бўлади. С. тарқоқ ёки тўп бўлиб жойлашиши; ўзаро бирлашиб, мураккаб (тимпанал, жонстонов ва б.) органларни ҳосил қилиши мумкин. С. трихоген (қил ҳосил қилувчи) гормоген (мембранали) ва аксонли сезгир нейрон ҳужайралардан иборат. Нейрон аксони марказий нерв системаси б-н боғланган. Механорецепторларда электр импульс дендрит учки қисмининг сиқилиши, хеморецепторларда модда молекуласининг филаментлар б-н контакти туфайли пайдо бўлади. С. нейрони таъсирни қабул қилиб, нерв импульсларига айлантиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.