Sensualizm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 302-b. — ziyouz.com
Sensualizm (lot. sensus — sezgi, his) — biliş nazariyasida sezgilarni bilişning asosiy manbai deb e'tirof etuvçi yönaliş. Bilişning mohiyatini sezgi organlarining faoliyatiga boğlab tuşuntiradi. S. ratsionalizmga qaramaqarşi bölib, hissiy va ratsional bilimlarning özaro aloqadorligi, imkoniyatlarini öziça talkin etadi. S. vakillari bilimlar odamga tugma ravişda berilmagan, u hayotiy tajriba davomida şakllanib, rivojlanib boradi, deb hisoblaydi, ilmiy biliş jarayonida induktiv xulosa çiqarişni deduktiv xulosa çiqarişdan ustun qöyadi. S.ning «hislarda bölmagan narsa aklda bölmaydi» degan asosiy tamoyiliga hissiy bilişlar obyektiv dunyo b-n boğliq deb hisoblagan materialistlar (P.Gassendi, T. Gobbs, J.Lokk, K.Gelvetsii, D.Didro, P. Golbax va b.) ham, hissiy biliş taşki dunyo b-n boğlanmagan, öz-özidan mavjud soha deb bilgan idealistlar (J.Berkli, D.Yum) ham qöşilganlar. Şarq falsafasi, xususan, Forobiy va Beruniy asarlarida ham sensualistik fikrlar mavjud. S. şuningdek, gedonizm, utilitarizm, emotivizmaa namoyon böladi. 20-a. fan falsafasida ham S.ning empirizm yönalişidagi talqinlari uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕНСУАЛИЗМ (лот. sensus — сезги, ҳис) — билиш назариясида сезгиларни билишнинг асосий манбаи деб эътироф этувчи йўналиш. Билишнинг моҳиятини сезги органларининг фаолиятига боғлаб тушунтиради. С. рационализмга қарамақарши бўлиб, ҳиссий ва рационал билимларнинг ўзаро алоқадорлиги, имкониятларини ўзича талкин этади. С. вакиллари билимлар одамга тугма равишда берилмаган, у ҳаётий тажриба давомида шаклланиб, ривожланиб боради, деб ҳисоблайди, илмий билиш жараёнида индуктив хулоса чиқаришни дедуктив хулоса чиқаришдан устун қўяди. С.нинг «ҳисларда бўлмаган нарса аклда бўлмайди» деган асосий тамойилига ҳиссий билишлар объектив дунё б-н боғлиқ деб ҳисоблаган материалистлар (П.Гассенди, Т. Гоббс, Ж.Локк, К.Гельвеции, Д.Дидро, П. Гольбах ва б.) ҳам, ҳиссий билиш ташки дунё б-н боғланмаган, ўз-ўзидан мавжуд соҳа деб билган идеалистлар (Ж.Беркли, Д.Юм) ҳам қўшилганлар. Шарқ фалсафаси, хусусан, Форобий ва Беруний асарларида ҳам сенсуалистик фикрлар мавжуд. С. шунингдек, гедонизм, утилитаризм, эмотивизмаа намоён бўлади. 20-а. фан фалсафасида ҳам С.нинг эмпиризм йўналишидаги талқинлари учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.