Sent-Kits va Nevis

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 305–306-b. — ziyouz.com

Sent-Kits va Nevis (Saint Kitts and Nevis), Sent-Kits va Nevis Federatsiyasi (Federation of Saint Kittis and Nevis), SentKristofer va Nevis Federatsiyasi (Federation of Saint Kristopher and Nevis) — Karib dengizining şarqiy qismidagi Kiçik Antil o.lari arxipelagida joylaşgan davlat. Mayd. 261 km2. Aholisi 38,7 ming kişi (2002). Poytaxti — Baster ş. (SentKits o.da). Ma'muriy bulinişi 2 birlikdan iborat.

Davlat tuzumi. S.K. va N. — konstitutsiyali monarxiya. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1983 y. 19 sent.da kuçga kirgan. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya Qiroliçasi nomidan iş yurituvçi generalgubernator. Qonun çiqaruvçi hrkimiyat organi — bir palatali parlament (Milliy majlis). Ijroiya hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi xukumat amalga oşiradi.

Tabiati. Orollar vulkan otilişidan hosil bölgan. Eng yirik orol SentKristofer (köpinça SentKits deb yuritiladi). Nevis o. undan 3 km jan.da joylaşgan. Ikkala orol gözal hosildor vodiylardan iborat bölib, örtasida toğ çöqqilari bor (eng baland joyi — Mizeri, 1156 m). Iqlimi tropik, issiq ikdim. Ör: ;ça oylik tra 18—24°. Yillik yoğin 700—1200 mm. Toğlarning quyi yon bağirlariga şakarqamiş va ğöza ekiladi, balandroqda toğ tropik örmonlar ösadi. Hayvonot dunyosi rangbarang quş va turli baliqlardan iborat.

Aholisining deyarli hammasi afrikalik qullarning avlodi bölgan sentkitslar (negrlar va mulatlar)dir. Aholining aksariyati sohilda yaşaydi. Dindorlari — protestantlar va katoliklar. Rasmiy til — ingliz tili.

Tarixi. Orollarga 1493 y. X. Kolumb kelgan. 17-a. boşlaridan Buyuk Britaniya b-n Fransiya urtasida talaş bulgan. Bu yerda fransuz va ingliz manzilgohlari barpo etilgan. Inglizlar 1628 y. Nevis, 1783 y. esa SentKits o.ni mustamlakaga aylantirdi. Mustamlakaçilar orollarning tub aholisi— aravaklarni şafqatsiz ekspluatatsiya qilib, qirib yubordi va şakarqamiş plantatsiyalarida işlatiş uçun afrikalik qullarni keltirdi. 1882 y. SentKits, Nevis va Angilya (Anguilla) o.lari federatsiyasi tuzildi, u 1958— 62 y.larda VestIndiya federatsiyasiga kirdi. 1967 y. fev.dan u «Buyuk Britaniya b-n uyuştan davlat» maqomini oldi (may oyida Angilya federatsiyadan çikdi). 1983 y. sent.dan S.K. va N. mustaqil davlat. 1983 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 19 sent. — Mustaqillik kuni (1983).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Xalq faoliyati partiyasi, SentKristofer o.da 1965 y. tuzilgan; Sertaşviş fuqarolar harakati, Nyovis o.dagi tört partiya uyuşmasi; Leyboristlar partiyasi, 1932 y. asos solingan; Nevis islohotçilar partiyasi, 1970 y. taşkil etilgan. SentKits—Nevis kasaba va işçi ittifoqi, 1940 y. tuzilgan.

Xöjaligi. Iqtisodiyotning asosi q.x. va xorijiy sayyoxlarga xizmat körsatişdan iborat. Yalpi içki mahsulotda q.x. uluşi 5,5%, sanoat uluşi 22,5%, savdo, xizmat körsatiş sohasi va sayyohpik uluşi 72%ni taşkil etadi. 8 ming ga yerda dehqonçilik qilinadi, uning 1/3 qismiga SentKitsda şakarqamiş ekiladi, qolgan qismi tropik mevazor (mango, avokado, papayya va b.) b-n band. Nevisda paxta, kokos palmasi, ananas yetiştiriladi. Aholi qadimdan baliq ovlaş b-n şuğullanadi. Q.x. mamlakatning oziq-ovqatga bölgan ehtiyojini 50% qondiradi. Sanoati qandşakar, çigit va kokos yoği, gazlama, poyabzal, doridarmon işlab çiqaruvçi hamda elektr apparatlari yiğuvçi kiçik korxonalardan iborat. Yiliga 86 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Avtomobil yöllari uz. 310 km, tor izli temir yöl uz. —36 km. Asosiy dengiz porti va aeroporti — Baster. Çetga xom şakar, paxta, çigit hamda kokos yoği va b. çiqaradi, çetdan oziq-ovqat, maşina va uskuna, kimyoviy maqsulot, neft mahsulotlari oladi, AQŞ, Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Antigua va Barbuda b-n savdo qiladi. Pul birligi — şarqiy karib dollari.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Gaz.lari: «Demokrat» (haftanoma, 1948 y.dan), «Leybor spouksmen» («Işçi notiq», haftada 2 marta çiqadigan gaz., 1957 y.dan). Radio va televideniye hukumat xizmati mavjud, radioeşittirişlar 1961 y.dan, telekörsatuvlar 1972 y.dan olib boriladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЕНТ-КИТС ВА НЕВИС (Saint Kitts and Nevis), Сент-Китс ва Невис Федерацияси (Federation of Saint Kittis and Nevis), СентКристофер ва Невис Федерацияси (Federation of Saint Kristopher and Nevis) — Кариб денгизининг шарқий қисмидаги Кичик Антил о.лари архипелагида жойлашган давлат. Майд. 261 км2. Аҳолиси 38,7 минг киши (2002). Пойтахти — Бастер ш. (СентКитс о.да). Маъмурий булиниши 2 бирликдан иборат.

Давлат тузуми. С.К. ва Н. — конституцияли монархия. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Амалдаги конституцияси 1983 й. 19 сент.да кучга кирган. Давлат бошлиғи — Буюк Британия Қироличаси номидан иш юритувчи генералгубернатор. Қонун чиқарувчи ҳркимият органи — бир палатали парламент (Миллий мажлис). Ижроия ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги хукумат амалга оширади.

Табиати. Ороллар вулкан отилишидан ҳосил бўлган. Энг йирик орол СентКристофер (кўпинча СентКитс деб юритилади). Невис о. ундан 3 км жан.да жойлашган. Иккала орол гўзал ҳосилдор водийлардан иборат бўлиб, ўртасида тоғ чўққилари бор (энг баланд жойи — Мизери, 1156 м). Иқлими тропик, иссиқ икдим. Ўр: ;ча ойлик тра 18—24°. Йиллик ёғин 700—1200 мм. Тоғларнинг қуйи ён бағирларига шакарқамиш ва ғўза экилади, баландроқда тоғ тропик ўрмонлар ўсади. Ҳайвонот дунёси рангбаранг қуш ва турли балиқлардан иборат.

Аҳолисининг деярли ҳаммаси африкалик қулларнинг авлоди бўлган сенткитслар (негрлар ва мулатлар)дир. Аҳолининг аксарияти соҳилда яшайди. Диндорлари — протестантлар ва католиклар. Расмий тил — инглиз тили.

Тарихи. Оролларга 1493 й. X. Колумб келган. 17-а. бошларидан Буюк Британия б-н Франция уртасида талаш булган. Бу ерда француз ва инглиз манзилгоҳлари барпо этилган. Инглизлар 1628 й. Невис, 1783 й. эса СентКитс о.ни мустамлакага айлантирди. Мустамлакачилар оролларнинг туб аҳолиси— аравакларни шафқатсиз эксплуатация қилиб, қириб юборди ва шакарқамиш плантацияларида ишлатиш учун африкалик қулларни келтирди. 1882 й. СентКитс, Невис ва Ангилья (Ангуилла) о.лари федерацияси тузилди, у 1958— 62 й.ларда ВестИндия федерациясига кирди. 1967 й. фев.дан у «Буюк Британия б-н уюштан давлат» мақомини олди (май ойида Ангилья федерациядан чикди). 1983 й. сент.дан С.К. ва Н. мустақил давлат. 1983 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 19 сент. — Мустақиллик куни (1983).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Халқ фаолияти партияси, СентКристофер о.да 1965 й. тузилган; Серташвиш фуқаролар ҳаракати, Нёвис о.даги тўрт партия уюшмаси; Лейбористлар партияси, 1932 й. асос солинган; Невис ислоҳотчилар партияси, 1970 й. ташкил этилган. СентКитс—Невис касаба ва ишчи иттифоқи, 1940 й. тузилган.

Хўжалиги. Иқтисодиётнинг асоси қ.х. ва хорижий сайёхларга хизмат кўрсатишдан иборат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. улуши 5,5%, саноат улуши 22,5%, савдо, хизмат кўрсатиш соҳаси ва сайёҳпик улуши 72%ни ташкил этади. 8 минг га ерда деҳқончилик қилинади, унинг 1/3 қисмига СентКитсда шакарқамиш экилади, қолган қисми тропик мевазор (манго, авокадо, папайя ва б.) б-н банд. Невисда пахта, кокос пальмаси, ананас етиштирилади. Аҳоли қадимдан балиқ овлаш б-н шуғулланади. Қ.х. мамлакатнинг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини 50% қондиради. Саноати қандшакар, чигит ва кокос ёғи, газлама, пойабзал, доридармон ишлаб чиқарувчи ҳамда электр аппаратлари йиғувчи кичик корхоналардан иборат. Йилига 86 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Автомобиль йўллари уз. 310 км, тор изли темир йўл уз. —36 км. Асосий денгиз порти ва аэропорти — Бастер. Четга хом шакар, пахта, чигит ҳамда кокос ёғи ва б. чиқаради, четдан озиқ-овқат, машина ва ускуна, кимёвий мақсулот, нефть маҳсулотлари олади, АҚШ, Буюк Британия, Нидерландия, Антигуа ва Барбуда б-н савдо қилади. Пул бирлиги — шарқий кариб доллари.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Газ.лари: «Демократ» (ҳафтанома, 1948 й.дан), «Лейбор споуксмен» («Ишчи нотиқ», ҳафтада 2 марта чиқадиган газ., 1957 й.дан). Радио ва телевидение ҳукумат хизмати мавжуд, радиоэшиттиришлар 1961 й.дан, телекўрсатувлар 1972 й.дан олиб борилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.