Senzura
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9–10-b. — ziyouz.com
Senzura (lot. censura — jiddiy muhokama, şafqatsiz tanqid) — bosmadan çiqadigan mahsulotlar, ularning çop etilişi, tarqatilişi ustidan, şuningdek, sahna asarlari, radio-eşittirişlar va televizion körsatuvlar, ba'zida esa şaxsiy yozişmalarning mazmuni va ijrosi ustidan rasmiy hokimiyat organlarining nazorat örnatişi. Ilk bor S. 15-a.da Ğarbiy Yevropada paydo bölgan va çerkov ma'murlari tomonidan ilohiy va b. diniy qölyozma kitoblarga nisbatan qöllangan. Çerkov S.si rasmiy çerkov aqidasiga zid keladigan qölyozmalarni, bid'atçilar kitoblarini mutlaqo taqiqlagan. Yevropada matbaaçilikning ösişi b-n S. tizimi ham rivojlandi. 1471 y.dan diniy mazmundagi kitoblar faqat çerkov ma'muriyatining ruxsati b-n naşr etiladigan böldi. 16-a. dan S. diniy hokimiyatdan asta-sekin dunyoviy hokimiyatga ham öta boşladi: bosmaxonalari bölgan barça Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida S. tartibi örnatildi. S. organlari tarmoği kengayib bordi, S. qoidalarini buzganlik uçun javobgarlik kuçaytirildi. Buyuk fransuz inqilobi va b. inqiloblar fuqarolarga öz fikrini erkin ifodalaş huquqi berilişini va S.ning bekor etilişini e'lon qildi. Biroq köpgina mamlakatlarda matbuotda çeklaşlar davom etaverdi. Rossiyada çorizmning qattiq S. tartibi tufayli köpgina gaz. va jur.lar öz faoliyatini töxtatişga majbur bölgan. Turkistonda ham Rossiya podşosining S. organlari işlagan. S. ayğoqçilari bu yerda har bir matbuot organidan köz-quloq bölib turgan, özi uçun nomaqbul hisoblangan çiqişlarni taqiqlagan. Sobiq şörolar davrida esa 1922 y.dan Matbuotda davlat sirlarini saqlaş Boş boşqarmasi (Glavlit) va uning respublikalardagi boşqarmalari tomonidan S. amalga oşirib kelingan.
Hoz. zamon Konstitutsiyalarining aksariyatida söz va axborot erkinligi e'tirof etilib, S. töğridan-töğri taqiqlansa-da, dunyoning barça mamlakatlarida ba'zi hollarda, jumladan, favqulodda holat e'lon qilingan vaqgda ziyon yetkazuvçi yoki noma'qul deb hisoblangan ğoyalar va ma'lumotlar tarqatilişini oldini oliş çoralari körilib, S.ni joriy etişga yöl qöyiladi.
Öz vazifalariga köra, S. bevosita va bilvosita bölişi mumkin. Bevosita S. axborot manbalariga, ularni tarqatuvçi vositalarga davlat tomonidan maxsus, oçiqdan-oçiq qat'iy nazorat örnatadi. S.ni amalga oşiradigan taşkiliy-ma'muriy tizim yaratiladi va u bevosita ommaviy axborot vositalari va b. ma'lumot taşuvçilar faoliyati b-n şuğullanadi. Bunday idora vakolatlari davlat sirlarini oşkor etmaslikni nazorat qiliş b-n asoslantiriladi, uruşni tarğib qiliş, pornografiya tarqatiş, millatlararo va dinlararo nizolarni keltirib çiqariş kabilarni taqiqlaydi yoki hukmron tartibni biror-bir tarzda tanqid qilişga yöl qöymaslik uçun barça mavjud axborotni qamrab oladi. Bunday S. zamonaviy davlatlarning köpçiligida Konstitutsiya tomonidan taqiqlanadi. Bilvosita S. jahonning barça davlatlarida mavjud. U axborot yaratuvçilarga turli (eng avvalo, iqtisodiy vositalar orqali) ta'sir körsatişda öz ifodasini topadi. Bilvosita S.ning turlaridan biri özini özi S. qilişdir, ya'ni axborot yaratuvçining özi nazorat qiladi.
S.ni amalga oşiriş usuliga köra, dastlabki va keyingi S.ga böliş mumkin. Dastlabki S. kitob çiqariş, sahna asarlari qöyiş va ş.k.da ruxsat oliş zaruratini nazarda tutadi.
Keyingi S. esa e'lon qilingan naşrlarni baholaşdan iborat bölib, uşbu talablarni buzgan şaxslarga nisbatan man etuvçi va çeklovçi çoralarni nazarda tutadi.
Özbekistan Respublikasi Konstitutsiyasining 67-moddasiga muvofiq, S.ga yöl qöyilmaydi. Axborot oliş va tarqatiş kafolatlariga oid «Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari töğrisida» (2002 y. 12 dek.), «Axborotlaştiriş töğrisida» (yangi tahrirda, 2003 y. 11 dek.), «Ommaviy axborot vositalari töğrisida» (1997 y. 25 dek.), «Jurnalistik faoliyatni himoya qiliş töğrisida» (1997 y. 24 apr.)gi qonunlar qabul qilingan.
Narzulla Jörayev, Akmal Saidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦЕНЗУРА (лот. censura — жиддий муҳокама, шафқатсиз танқид) — босмадан чиқадиган маҳсулотлар, уларнинг чоп этилиши, тарқатилиши устидан, шунингдек, саҳна асарлари, радио-эшиттиришлар ва телевизион кўрсатувлар, баъзида эса шахсий ёзишмаларнинг мазмуни ва ижроси устидан расмий ҳокимият органларининг назорат ўрнатиши. Илк бор Ц. 15-а.да Ғарбий Европада пайдо бўлган ва черков маъмурлари томонидан илоҳий ва б. диний қўлёзма китобларга нисбатан қўлланган. Черков Ц.си расмий черков ақидасига зид келадиган қўлёзмаларни, бидъатчилар китобларини мутлақо тақиқлаган. Европада матбаачиликнинг ўсиши б-н Ц. тизими ҳам ривожланди. 1471 й.дан диний мазмундаги китоблар фақат черков маъмуриятининг рухсати б-н нашр этиладиган бўлди. 16-а. дан Ц. диний ҳокимиятдан аста-секин дунёвий ҳокимиятга ҳам ўта бошлади: босмахоналари бўлган барча Ғарбий Европа мамлакатларида Ц. тартиби ўрнатилди. Ц. органлари тармоғи кенгайиб борди, Ц. қоидаларини бузганлик учун жавобгарлик кучайтирилди. Буюк француз инқилоби ва б. инқилоблар фуқароларга ўз фикрини эркин ифодалаш ҳуқуқи берилишини ва Ц.нинг бекор этилишини эълон қилди. Бироқ кўпгина мамлакатларда матбуотда чеклашлар давом этаверди. Россияда чоризмнинг қаттиқ Ц. тартиби туфайли кўпгина газ. ва жур.лар ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлган. Туркистонда ҳам Россия подшосининг Ц. органлари ишлаган. Ц. айғоқчилари бу ерда ҳар бир матбуот органидан кўз-қулоқ бўлиб турган, ўзи учун номақбул ҳисобланган чиқишларни тақиқлаган. Собиқ шўролар даврида эса 1922 й.дан Матбуотда давлат сирларини сақлаш Бош бошқармаси (Главлит) ва унинг республикалардаги бошқармалари томонидан Ц. амалга ошириб келинган.
Ҳоз. замон Конституцияларининг аксариятида сўз ва ахборот эркинлиги эътироф этилиб, Ц. тўғридан-тўғри тақиқланса-да, дунёнинг барча мамлакатларида баъзи ҳолларда, жумладан, фавқулодда ҳолат эълон қилинган вақгда зиён етказувчи ёки номаъқул деб ҳисобланган ғоялар ва маълумотлар тарқатилишини олдини олиш чоралари кўрилиб, Ц.ни жорий этишга йўл қўйилади.
Ўз вазифаларига кўра, Ц. бевосита ва билвосита бўлиши мумкин. Бевосита Ц. ахборот манбаларига, уларни тарқатувчи воситаларга давлат томонидан махсус, очиқдан-очиқ қатъий назорат ўрнатади. Ц.ни амалга оширадиган ташкилий-маъмурий тизим яратилади ва у бевосита оммавий ахборот воситалари ва б. маълумот ташувчилар фаолияти б-н шуғулланади. Бундай идора ваколатлари давлат сирларини ошкор этмасликни назорат қилиш б-н асослантирилади, урушни тарғиб қилиш, порнография тарқатиш, миллатлараро ва динлараро низоларни келтириб чиқариш кабиларни тақиқлайди ёки ҳукмрон тартибни бирор-бир тарзда танқид қилишга йўл қўймаслик учун барча мавжуд ахборотни қамраб олади. Бундай Ц. замонавий давлатларнинг кўпчилигида Конституция томонидан тақиқланади. Билвосита Ц. жаҳоннинг барча давлатларида мавжуд. У ахборот яратувчиларга турли (энг аввало, иқтисодий воситалар орқали) таъсир кўрсатишда ўз ифодасини топади. Билвосита Ц.нинг турларидан бири ўзини ўзи Ц. қилишдир, яъни ахборот яратувчининг ўзи назорат қилади.
Ц.ни амалга ошириш усулига кўра, дастлабки ва кейинги Ц.га бўлиш мумкин. Дастлабки Ц. китоб чиқариш, саҳна асарлари қўйиш ва ш.к.да рухсат олиш заруратини назарда тутади.
Кейинги Ц. эса эълон қилинган нашрларни баҳолашдан иборат бўлиб, ушбу талабларни бузган шахсларга нисбатан ман этувчи ва чекловчи чораларни назарда тутади.
Ўзбекистан Республикаси Конституциясининг 67-моддасига мувофиқ, Ц.га йўл қўйилмайди. Ахборот олиш ва тарқатиш кафолатларига оид «Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари тўғрисида» (2002 й. 12 дек.), «Ахборотлаштириш тўғрисида» (янги таҳрирда, 2003 й. 11 дек.), «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида» (1997 й. 25 дек.), «Журналистик фаолиятни ҳимоя қилиш тўғрисида» (1997 й. 24 апр.)ги қонунлар қабул қилинган.
Нарзулла Жўраев, Акмал Саидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.