Sepsis
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 310-b. — ziyouz.com
Sepsis (yun. sepsis — çiriş, iriş) (qonga mikroblar kirişi, umumiy yiringli infeksiya, qonga yiring tuşişi) — yiringlatuvçi mikroblarning mahalliy infeksiya öçoğidan qon oqimiga, limfa yöllariga, ulardan esa bemorning hamma töqima va a'zolariga tarqalişidan kelib çiqadigan umumiy infeksion kasallik. Infeksiya tuşgan jarohat va turli sohada joylaşgan yiringli kasalliklar (çipqon, xöppoz, flegmona va b.) S. manbai bölişi mumkin. Kindikning yiringlaşi çaqaloklar Siga sabab böladi. Baçadon böşliğining yiringlaşi natijasida tuğruqdan keyingi S. paydo böladi. Odatda, stafilokokk, streptokokk, kamrok, pnevmokokk, gonokokk, içak tayokçasi va b. mikroblar S.ni qözğatadi.
S rivojlanişiga, birinçidan, yiringli jarayonni keltirib çikargan mikroblar virulentligi (kasallik qözğatişi)ning yuqoriligi, ikkinçidan, bemorning ozib ketişi, vitamin yetişmasligi va b. kasalliklar oqibatida organizm himoya kuçining pasayib ketişi sabab böladi.
S.ning eng oğir turida mikroblar qonda köpayib, uni öz zaharli mahsulotlari (toksinlar) b-n zararlaydi, qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) ni yemiradi. S.ning bu turida gavda t-rasi 39—40° gaça kötariladi, bemorning eti uvuşadi, bu ğarqğarq terlaş b-n almaşinib turadi. Ba'zan teri sarğimtir tusga kirib, unga toşmalar toşadi. S.ning birmunça yengil hollarida mikroblar qonda köpaymay, qon oqimi b-n turli a'zo va töqimalarga tarqaladi, natijada ularda köp sonli yiringli öçoqlgr hosil böladi. Bunday hollarda S. uzoqroq keçib, yiring boylagan joy qosil bölayotgan paytda oğirlaşib, madda yorilgandan söng yoki operatsiyadan keyin bir qadar yengillaşib turadi.
S.ga faqat kasalxonada davo qilinadi. S. profilaktikasi har qanday yiringli jarayonda — jarohat yiringlaganda, hasmol, flegmona paydo bölganda öz vaqtida vraçga murojaat etişdan iborat. Turmuşda şikastlanişlarning oldini oliş, mayda şikastlarni, ayniqsa, jarohatlarni öz vaqtida davolaş zarur. Çaqaloqni parvariş qilayotgan ona aseptika qoidalariga qat'iy amal qilişi kerak (q. Antiseptika Aseptika).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕПСИС (юн. sepsis — чириш, ириш) (қонга микроблар кириши, умумий йирингли инфекция, қонга йиринг тушиши) — йиринглатувчи микробларнинг маҳаллий инфекция ўчоғидан қон оқимига, лимфа йўлларига, улардан эса беморнинг ҳамма тўқима ва аъзоларига тарқалишидан келиб чиқадиган умумий инфекцион касаллик. Инфекция тушган жароҳат ва турли соҳада жойлашган йирингли касалликлар (чипқон, хўппоз, флегмона ва б.) С. манбаи бўлиши мумкин. Киндикнинг йиринглаши чақалоклар Сига сабаб бўлади. Бачадон бўшлиғининг йиринглаши натижасида туғруқдан кейинги С. пайдо бўлади. Одатда, стафилококк, стрептококк, камрок, пневмококк, гонококк, ичак таёкчаси ва б. микроблар С.ни қўзғатади.
С ривожланишига, биринчидан, йирингли жараённи келтириб чикарган микроблар вирулентлиги (касаллик қўзғатиши)нинг юқорилиги, иккинчидан, беморнинг озиб кетиши, витамин етишмаслиги ва б. касалликлар оқибатида организм ҳимоя кучининг пасайиб кетиши сабаб бўлади.
С.нинг энг оғир турида микроблар қонда кўпайиб, уни ўз заҳарли маҳсулотлари (токсинлар) б-н зарарлайди, қизил қон ҳужайралари (эритроцитлар) ни емиради. С.нинг бу турида гавда т-раси 39—40° гача кўтарилади, беморнинг эти увушади, бу ғарқғарқ терлаш б-н алмашиниб туради. Баъзан тери сарғимтир тусга кириб, унга тошмалар тошади. С.нинг бирмунча енгил ҳолларида микроблар қонда кўпаймай, қон оқими б-н турли аъзо ва тўқималарга тарқалади, натижада уларда кўп сонли йирингли ўчоқлгр ҳосил бўлади. Бундай ҳолларда С. узоқроқ кечиб, йиринг бойлаган жой қосил бўлаётган пайтда оғирлашиб, мадда ёрилгандан сўнг ёки операциядан кейин бир қадар енгиллашиб туради.
С.га фақат касалхонада даво қилинади. С. профилактикаси ҳар қандай йирингли жараёнда — жароҳат йиринглаганда, ҳасмол, флегмона пайдо бўлганда ўз вақтида врачга мурожаат этишдан иборат. Турмушда шикастланишларнинг олдини олиш, майда шикастларни, айниқса, жароҳатларни ўз вақтида даволаш зарур. Чақалоқни парвариш қилаётган она асептика қоидаларига қатъий амал қилиши керак (қ. Антисептика Асептика).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.