Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Serbiya Serbiya Respublikasi

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 311–315-b. — ziyouz.com

    Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

    Serbiya Serbiya Respublikasi SERBIYA (Cp6nja, Sradije) Serbiya Respublikasi — Serbiya va Çernogoriya tarkibiga kiruvçi respublika. Dunay havzasida joylaşgan. Mayd. 88,4 ming km2. Aholisi 9,8 mln. kişi (1997). Poytaxti — Belgrad ş. 2 muxtor ölka — Voyevodina hamda Kosova va Metoxiyani öz içiga oladi. Ma'muriy jihatdan S. tumanlarga, tumanlar jamoalarga bölinadi. Serb (65,4%), alban (16,5%), venger (3,3%) va b. xalqlar yaşaydi. Rasmiy til — serb tili. Aholi xristian (pravoslav va katolik), islom va b. dinlarga e'tiqod qiladi. S.ning öz konstitutsiyasi, parlamenti (skupşçina) va hukumati bor.

    Tabiati. S.ning şim.ğarbiy qismini Örta Dunay tekisligining jan. çekkasi egallaydi. Uning yonida FruşkaGora tog massivi (bal. 539 m gaça) joylaşgan. Sava daryosi va Dunayning kengayib oqadigan qismi öng sohili böylab Serb toğ tizmalari va massivlari hamda Şarqiy Serb toğlari ötadi. Çekka jan. ğarbda Kosovo maydoni va Metoxiyaning bepoyon pasttekisligi yastangan. S.ning eng baland nuqtasi (2764 m) Albaniya çegarasidagi Korabi toğ tizmasida joylaşgan. Iqlimi mö'tadil, kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi 0—G, iyulniki 18—23°. Yillik yoğin 500—800 mm (toğlarda 1000 mm gaça). Asosiy daryolari — Dunay, Sava, Tisa, Morava, Drina. Toğlar oraliğidagi vodiylar va payettekisliklarda mevali boğlar barpo etilgan. S. hududining 1/4 qismiga yaqini örmon, asosan, buk daraxtzorlaridan iborat. Kosovo muxtor ölkasida qörğoşinrux rudalari, Moravaning öng sohilida toşkömir va qönğir kömir, Şarqiy Serb toğlarida mis, Voyevodinada neft va gaz konlari bor. Hayvonot dunyosi xilmaxil: tekisliklarda kemiruvçi, quyon, toğlarda buğu, yovvoyi eçki, tönğiz, silovsin va b. bor. Turli quşlar, jumladan, yovvoyi va suvda suzuvçi quşlar, toşli qoyalarda kaltakesak, ilonlar uçraydi. Dengizda baliq turi köp.

    Tarixi. S hududida odam paleolit davridan yaşay boşlagan. Jez davrida illiriy, frakiy, keyinroq kelt qabilalari yaşagan. Bolqon ya.o. rimliklar qöliga ötişi (mil. av. 229 y. — mil. 106 y.) mahalliy qabilalarning romanlaşuviga olib keldi. 6—7-a.larda bu yerga slavyanlar kelib örnaşdi. 10- a. örtalarida davlat — Serb knyazligi paydo böddi. 1217 y. qirollikka aylandi. Stefan Duşan idora qilgan yillar (1331—55)da yirik SerbiyaGretsiya davlati barpo etildi. 1389 y. Kosovo maydonidagi jangda turk qöşinlari serblarni mağlubiyatga uçratgaç, S.ni öziga qaram qilib oldi, 1459 y. esa Turkiya tarkibiga qöşib olindi. 18-a. oxiridagi RossiyaTurkiya uruşlari serb xalqining milliy ozodlik harakatiga turtki böldi. 1804—13 y.larda birinçi serb qözğoloni serb davlatini qayta tiklaş yölidagi harakatning boşlanişi böldi. 1815 y. ikkinçi serb qözğoloni ozodlik kuraşini davom ettiriş uçun negiz yaratdi. Turkiya sultonining 1830 va 1833 y.lardagi farmonlariga köra, S. Turkiya panohi ostidagi özini özi idora qiladigan muxtor knyazlik deb e'lon qilindi. S. 1878 y. Berlin kongressining qaroriga binoan, töla mustaqillikka erişdi va öz hududini birmunça kengaytirib oddi (1882 y.dan qirollik). 1903 y. Serbiya sotsialdemokratik partiyasi va yagona kasaba uyuşma taşkiloti tuzildi. S. 1912—13 y.lardagi Bolqon uruşida qatnaşdi. 1915—18 y.larda Avstriya-Vengriya qöşinlari tomonidan okkupatsiya qilib turildi. 1918 y. sobiq Avstriya-Vengriya tarkibidagi jan. slavyan yerlarining köp qismi S. bilan birga Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi (1929 y.dan Yugoslaviya)ga birlaşdi. 1941 y. S.ni Germaniya bosib oddi. Nemislar general M.Nediç boşçiligida Serb hukumati deb atalgan hukumat tuzdilar. 1944 y. okt.da S. ozod qilindi. 1945 y. noyab.dan S. Yugoslaviya tarkibidagi olti respublikaning biri böldi. 1991 y.da Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi parçalanib, undan Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya çiqib ketgaç, Serbiya b-n Çernogoriya Yugoslaviya Ittifoq Respublikasini tuzdilar. 2003 y. 4 fev.dan bu davlat Serbiya va Çernogoriya deb atala boşladi.

    Xöjaligi. S. — Serbiya va Çernogoriya davlatining iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan qismi. Mahalliy foydali qazilma konlari negizida qönğir kumir va lignit (Kolubar, Kostolatskiy, Kosovo va b. havzalarda), neft (Voyevodinada), mis (Bor, Maydanpek va Şarqiy Serb toğlarida), qörğoşin, pyx (Svetozarevo va Sevoynoda), surma korxonalari barpo etilgan. Smederevoda qora metallurgiya k-ti bor. Elektr energiya issiqlik va gidrostyalari hamda Dunay böyida qurilgan «Temir darvoza» gidromajmuasida hosil qilinadi. Rangli metallurgiya b-n birga kimyo (asosan, mineral öğit, kislota, zaharli kimyoviy moddalar) va elektrotexnika (akkumulyator va kabel i.ç.) sanoati rivojlangan. Köp tarmokli maşinasozlik (elektron, kon, q.x. maşinasozligi, avtomobilsozlik), töqimaçilik, yoğoçsozlik, könpoyabzal, oziq-ovqat sanoati tarmoklari mavjud. Asosiy sanoat markazlari — Belgrad, Kraguyevats, Niş, Novi Sad va b.

    Q.x. don (buğdoy, makkajöxori, suli), texnika ekinlari (qand lavlagi, ziğir, kungaboqar) yetiştirişga va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Qoramol, çöçqa, parranda, toğli joylarda qöy boqiladi. Boğdorçilik, tokçilik rivojlangan. Örmon xöjaligiga aloqida e'tibor beriladi. T.y. va suv transportining keng tarmoği barpo etilgan.

    Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Ta'limning asosiy turi — 8 y.lik maktab. Töla örta ta'limni gimnaziya beradi. Malakali işçi, texnik va mutaxassislar tayyorlovçi maktablar va maxsus maktablar taşkil etilgan. Belgrad (1863), Niş (1965), Novi Sad (1960), Priştina (1970) un-tlari bor. Serb fanlar va san'at akademiyasi (1886 y.da asos solingan), yadro fizikasi (1947), ösimlikşunoslik (1945), q.x.ni mexanizatsiyalaş (1947), seysmologiya (1906) i.t. institutlari, köpgina ilmiy jamiyat va uyuşmalar, un-tlar huzurida i.t. institutlari bor. 1102 xalq kutubxonasi, 433 ilmiy va maxsus kutubxona mavjud. Belgradda amaliy san'at, xorij san'ati va zamonaviy san'at, etnografiya muzeylari, rasmlar galereyasi oçilgan.

    Kundalik gaz.lari: «Borba», «Politika», «Politika ekspress», «Veçerne novine», «Rad», «Madyar so» va b. 40 dan ortiq radiostya, Belgradda (1958 y.dan), Priştina va Novi Sadda (1972 y.dan) telemarkazlar işlaydi.

    Adabiyoti. S. adabiyotining dastlabki namunalari 9-a.ning 2-yarmida paydo bölgan. Örta asrlar adabiyoti diniynasihat ruhida bölgan. Konstantin Filosofning «Zolim Stefan Lazareviç qissasi» (1431—35) asarida hukmdorlarning özaro kuraşi va xorijiy bosqinçilarga qarşi jang manzaralari tasvirlanadi. 15-a. oxiri — 16- a. boşlarida serb tilida kitob naşr etila boşladi. Turklar tasarrufidagi davrda serb xalqining ma'naviy hayoti xalq oğzaki ijodiyotidagina ifodalandi. Dunyoviy adabiyotga asos solgan Dositey Obradoviç (1742— 1811) serblarning madaniy uygoniş jarayonini aks ettiruvçi asarlar yaratdi. 19-a.da Yevropa xalqlari adabiyoti b-n hamohang rivojlangan S. adabiyotida ham klassitsizm (L. Muşitskiy), sentimentalizm (M. Vidakoviç, Y. Vuyiç), romantizm (J. Yakşiç, L. Kostiç va b.) kabi oqimlar ruhidagi asarlar dunyoga keldi. Bu davr adabiyoti rivojida Novi Sad adabiy markazi, «Danitsa», «Yavor» va «Matitsa» jur.lari muhim rol öynadi. 60y.larda adib va publitsist S. Markoviç makrlalari adabiyotda realizmga asos soldi. Dastlabki realistlar — M.Glişiç, L. Lazareviç, Ya.Veselinoviç ijodiyoti (19-a. oxiri — 20-a. boşlari) köproq ijtimoiymaişiy nasr janrlariga mansubligi seziladi. Ya.Ignyatoviç, S. Matavul, S. Rankoviç romanlarida realizmning badiiy mazmuni doirasi kengaytirilib, murakkab ijtimoiy-tarixiy muammolar örtaga qöyiladi. Satira janrida ijod qilgan R. Domanoviç, B. Nuşiç (nasr), V. Iliç (nazm) realizmni rivojlantirdilar.

    1-jahon uruşidan keyin A. Andriç, M. Srnyanskiy, S. Vinaver kabi ekspressionist şoirlar adabiyot maydoniga kirib keldilar. Ularning ba'zi birlari xalq, keçinmalarini tasvirlaş orqali uruşni la'natlasa, ayrimlari xalq qahramonlarini uluğlaydi. B.Nuşiçning «Tarjimai holim» qissasi, «Vaziraxonim», «Mister dollar» va b. hajviy komediyalari ayniqsa şuhrat qozondi. Faşistlar okkupatsiyasi davrida köpgina adiblar (Zogoviç, Popoviç, B. Çopiç, M. Paliç, Menderoviç va b.) ozodlik kuraşida katnaşiş b-n birga adabiy faoliyatni davom ettirdilar.

    S. ozodlikka erişgaç, Serb yozuvçilari jamiyati tuzildi. 50y.larning boşlarida xalq ozodlik uruşi va yangi hayot mavzulari adabiyotda asosiy örin oldi. O. Daviço, M. Dedinats, S. Vukosavleviç, E. Koş şe'riyati, I. Andriçning nasriy asarlari e'tibor qozondi. Yangi janr — radiodrama vujudga keldi.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. S. hududi Örta dengiz, Yaqin Şarq, Egey dengizi böyi mamlakatlari va Fapbiy Yevoopa madaniyati birbiriga tutaşgan joy bölgani tufayli unda qad. dunyo va örta asrlar madaniyati öz aksini topgan. Neolit davriga mansub pastqam turar joylar, xilmaxil şakldagi sopol idişlar, odam va jonivorlarning guldor va sayqallangan haykalçalari saqlanib qolgan. Jez davri madaniyati Egey böyi mamlakatlari madaniyati b-n boğliq bölsada, unda mahalliy an'analar (çiroyli çiziklar b-n bezalgan sopol közalar, quş boşli ma'budalar) ham aks etgan. Mil. av. 1ming yillikka mansub istehkomli manzilgohlar, frakiylar, illiriylar, keltlarning zargarlik buyumlari, mayda jez haykalçalari uçraydi. Mil. av. 2-a. — mil. 4-a.da rimliklarning harbiy istehkomlari va ular yonida jamoat binolari, saroylar, hammomlar qurilib, Singidunum (hoz. Belgrad), Naissus (hoz. Niş) barpo etilgan. 5—6-a. larda Vizantiya şaharlari (Sariçin-Grad), ularda ibodatxona va saroylar, turar joy va savdo binolari quriddi. 6—9-a.larga oid vizantiyaliklar va qad. slavyanlarning oltin taqinçoqlari va kumuş anjomlari diqqatga sazovar. 9—10-a.larda yogoç, toş kal'alar, xristianlarning devorlarga diniy rasmlar işlangan gumbazli ibodatxonalari va şohona binolar qurila boşladi. Örta asrlarda S. şaharlari markazida savdo maydoni, radial köçalar, 2—3 qavatli imoratlar bölgan. Yoğoç, toş, somon uylarning ikki nişabli tomi taxta yoki toş plitalar b-n yopilgan. Şahar va monastirlar toş devorlar b-n öralgan. 14-a. 2-yarmida ixçam şaklli xoçgumbazli ibodatxonalar quriddi (tört ustunli Manasiya monastiri, 1407—18 va ustunsiz Kaleniç monastiri, 1405—13), ular folklor ruxidagi garoyib rasmlar b-n bezatilgan, ğiştli jimjimador qilib terilgan, taraşlangan va sirlangan sopol b-n naqşlangan. Şu davrda yoğoç öymakorligi, zardözi kaştaçilik, kulolçilik rivojlangan. 15-a.dan boşlab turklar bu yerda maçit, minora, karvonsaroy, tim va hammomlar qurişdi. 2—3 qavatli sinçli uylar barpo etiş urf böldi.

    19-a.da muntazam şaqarsozlik unsurlari paydo böldi, mahalliy örta asr me'morligi an'analari asosida (Belgraddagi knyaz qizi Lyubitsa uyi, 1829— 36, me'mor X.N.Jivkoviç), yevropaça eklektika ruhida (Belgraddagi Xalq teatri, 1868—69, me'mor A. Bugorskiy), 20-a. boşlarida «Modern» uslubida (Belgraddagi «Moskva» mehmonxonasi, 1906, me'mor Y. Ilkiç) va yangi vizantiyaça usulda (Belgraddagi Aleksandr Nevskiy çerkovi, 1918, me'mor Ye. Nadiç) binolar qurildi. 19—20-a.lar rassomlari xalq, xayotini, tabiat gözalligini, milliy ozodlik kuraşini tasvirlovçi gözal asarlar yaratişdi. A. Teodoroviç, D. Avramoviç, J. Yakşiç, U.Prediç, N.Petroviç rang-tasvir, K. Danil, M. Pyade portret janrida ijod qildilar. Xalq hunarmandçiligida kaştadözlik, gilam töqiş, yoğoç va toş öymakorligi, kulolçilik muhim örin olgan.

    Musiqasi. Serblar musiqasi turli slavyan xalqlari, Vizantiya, Kad. Rim va musulmon Şarq musiqa an'analari negizida qaror topgan. Serblar hayotida, asosan, qöşiq ijodkorligi rivojlangan. Epik qöşiklarni xalqbaxşilari qöbizsimon gusle çolğu asbobi jörligida ijro etgan. Ayniqsa, sevgi qöşiqlari musiqiy va nazmiy gözalligi b-n ajralib turadi, davra öyin (kolo) qöşiklari ham ommalaşgan. S.ning dastlabki kompozitorlari — Y. Şlezinger harbiy orkestrda kapelmeysterlik qilgan. N. Jurkoviç esa xonanda, aktyor va xormeyster bölib, ilk musiqali spektakllarni yaratişgan. 1838 y. Pançevoda birinçi xor tögaragi, 1853 i. Belgrad qöşiqçilik jamiyati vujudga keldi. Mazkur jamiyatning va «Korneliye» çerkov qöşiqçilik jamiyatining rahbari kompozitor va pianinoçi K. Stankoviç milliy musiqa madaniyatini şakllantirişga katta hissa qöşdi. Teatr musiqasi va vatanparvarlik qöşiqlari muallifi D.Yenko, serb yakkaxon qöşiği va romanei ijodkori Y.Marinkoviç, musiqiy folklor töplovçisi, xor va çerkov musiqalari muallifi S. Mokranyats uning işini davom ettirdilar. 1902 y. B.Yoksimoviç birinçi milliy opera — «Miloş Obiliçning uylanişi»ni yezdi. Şundan keyin S. Biniçka, I. Baiç, P. Krstiç, V.Vuçkoviç, M. Ristiç serb musiqa madaniyatini rivojlantirdilar. Keyingi yillarda kompozitorlar P.Bergamo, P. Ozgiyan, E.Iosif, D.Radiç, V. Mokranyats, dirijyor J. Zdravkoviç, pianinoçi 3. Marasoviç, skripkaçi L. Maryanoviç, xonandalar N. va B. Sveiçlar, V. Xeybal maşhur böddilar. S.da bir neça simfonik va kamer orkestr, 3 ta opera teatri, xor jamoalari, Musika akademiyasi va b. musiqa öquv yurtlari faoliyat körsatadi.

    Teatri haqidagi dastlabki ma'lumot 13-a.ga taalluqlidir. Uşa paytdagi bayram kunlari köçalarda tomoşalar körsatilgan. 18-a. Voyevodinada E. Kozaçinskiy pyesalari sahnalaştirildi. Maktablarda spektakllar körsatildi. Aktyor, dramaturg va tarjimon Y.Vuyiç S. va Voyevodina hududlarida bir neça truppalar taşkil etdi (1810) va dunyoviy teatrga asos soldi. 1825 y. NoviSadda S. Stefanoviçning «Podşo Uroş V ning ölimi» pyesasini xdvaskorlar truppasi sahnaga qöydi. 19-a.ning 40y.laridan muntazam işlaydigan teatrlar paydo böldi. 1861 y. şu şaxarda Serb milliy teatri, 1868 y. Belgradda Milliy teatr («Narodno pozorişte») barpo etildi. Ularda V. Şekspir, F. Şiller kabi mumtoz yozuvçilarning asarlari b-n bir qatorda J. Yakşiç, L.Kostiç, B. Nuşiç kabi mahalliy mualliflarning pyesalari qöyildi. 1950 y. Belgradda Akademik teatr taşkil etildi. 20-a. oxirlaridagi tanikli teatr va kino arboblari: rej.lar X.Klayn, B.Borozan, B.Stupitsa, B.Xanauska, aktyorlar S.Severova, D.Milutinoviç, M. Stupitsa, L.Bobiç, L.Ravasi, V. Jivotiç va b.

    Kinosi. 1905 y. fotograf M.Manaki birinçi qisqa metrajli «Kirçi ayol» filmini suratga olgan. Dastlabki hujjatli va xronika filmlari Bolqon uruşlari va 1-jahon uruşi voqealarini tasvirladi. 1910 y. «Karageorgiy» deb atalgan birinçi badiiy film yaratildi (rej. I. Stanoyeviççiça). «Gunohsiz gunohkor» (1928, rej. K. Novakoviç) ovozeiz kino davridagi eng maşhur film böldi. 2-jahon uruşi va undan keyingi yillarda milliy ozodlik janglari va tinç hayot manzaralarini ifodalovçi hujjatli filmlar dunyoga keldi. 1945—48 y.larda «Zvezdafilm» va «Avalafilm» kinostudiyalari taşkil etildi. Faşizmga karşi kuraş köp yilgaça S. kinematografiyasining yetakçi mavzularidan biri böddi. «Bu xalqyaşayveradi» (1947, rej. N.Popoviç), «Katta va kiçik» (1956, rej. V.Pogaçiç), «Töqqizinçi doira» (1960, rej. F.Ştiglits), «Neretvadagi jang» (1969, rej. V. Bulayiç) va b. şu jumlaga kiradi. Mumtoz va zamonaviy adabiyot asarlarini ekranlaştirişga ham ahamiyat berildi, zamonaviy mavzuda asarlar yaratildi. 70—80y.larda yangi avlod kinematografiyaçilari (R.Grliç, S. Karanoviç, G. Markoviç va b.) kino san'atini yangi mavzular va ifoda usullari b-n boyitdilar.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СЕРБИЯ (Cp6nja, Sradije) Сербия Республикаси — Сербия ва Черногория таркибига кирувчи республика. Дунай ҳавзасида жойлашган. Майд. 88,4 минг км2. Аҳолиси 9,8 млн. киши (1997). Пойтахти — Белград ш. 2 мухтор ўлка — Воеводина ҳамда Косова ва Метохияни ўз ичига олади. Маъмурий жиҳатдан С. туманларга, туманлар жамоаларга бўлинади. Серб (65,4%), албан (16,5%), венгер (3,3%) ва б. халқлар яшайди. Расмий тил — серб тили. Аҳоли христиан (православ ва католик), ислом ва б. динларга эътиқод қилади. С.нинг ўз конституцияси, парламенти (скупшчина) ва ҳукумати бор.

    Табиати. С.нинг шим.ғарбий қисмини Ўрта Дунай текислигининг жан. чеккаси эгаллайди. Унинг ёнида ФрушкаГора тог массиви (бал. 539 м гача) жойлашган. Сава дарёси ва Дунайнинг кенгайиб оқадиган қисми ўнг соҳили бўйлаб Серб тоғ тизмалари ва массивлари ҳамда Шарқий Серб тоғлари ўтади. Чекка жан. ғарбда Косово майдони ва Метохиянинг бепоён пасттекислиги ястанган. С.нинг энг баланд нуқтаси (2764 м) Албания чегарасидаги Кораби тоғ тизмасида жойлашган. Иқлими мўътадил, континентал. Янв.нинг ўртача т-раси 0—Г, июлники 18—23°. Йиллик ёғин 500—800 мм (тоғларда 1000 мм гача). Асосий дарёлари — Дунай, Сава, Тиса, Морава, Дрина. Тоғлар оралиғидаги водийлар ва паеттекисликларда мевали боғлар барпо этилган. С. ҳудудининг 1/4 қисмига яқини ўрмон, асосан, бук дарахтзорларидан иборат. Косово мухтор ўлкасида қўрғошинрух рудалари, Мораванинг ўнг соҳилида тошкўмир ва қўнғир кўмир, Шарқий Серб тоғларида мис, Воеводинада нефть ва газ конлари бор. Ҳайвонот дунёси хилмахил: текисликларда кемирувчи, қуён, тоғларда буғу, ёввойи эчки, тўнғиз, силовсин ва б. бор. Турли қушлар, жумладан, ёввойи ва сувда сузувчи қушлар, тошли қояларда калтакесак, илонлар учрайди. Денгизда балиқ тури кўп.

    Тарихи. С ҳудудида одам палеолит давридан яшай бошлаган. Жез даврида иллирий, фракий, кейинроқ кельт қабилалари яшаган. Болқон я.о. римликлар қўлига ўтиши (мил. ав. 229 й. — мил. 106 й.) маҳаллий қабилаларнинг романлашувига олиб келди. 6—7-а.ларда бу ерга славянлар келиб ўрнашди. 10- а. ўрталарида давлат — Серб князлиги пайдо бўдди. 1217 й. қиролликка айланди. Стефан Душан идора қилган йиллар (1331—55)да йирик СербияГреция давлати барпо этилди. 1389 й. Косово майдонидаги жангда турк қўшинлари сербларни мағлубиятга учратгач, С.ни ўзига қарам қилиб олди, 1459 й. эса Туркия таркибига қўшиб олинди. 18-а. охиридаги РоссияТуркия урушлари серб халқининг миллий озодлик ҳаракатига туртки бўлди. 1804—13 й.ларда биринчи серб қўзғолони серб давлатини қайта тиклаш йўлидаги ҳаракатнинг бошланиши бўлди. 1815 й. иккинчи серб қўзғолони озодлик курашини давом эттириш учун негиз яратди. Туркия султонининг 1830 ва 1833 й.лардаги фармонларига кўра, С. Туркия паноҳи остидаги ўзини ўзи идора қиладиган мухтор князлик деб эълон қилинди. С. 1878 й. Берлин конгрессининг қарорига биноан, тўла мустақилликка эришди ва ўз ҳудудини бирмунча кенгайтириб одди (1882 й.дан қироллик). 1903 й. Сербия социалдемократик партияси ва ягона касаба уюшма ташкилоти тузилди. С. 1912—13 й.лардаги Болқон урушида қатнашди. 1915—18 й.ларда Австрия-Венгрия қўшинлари томонидан оккупация қилиб турилди. 1918 й. собиқ Австрия-Венгрия таркибидаги жан. славян ерларининг кўп қисми С. билан бирга Серблар, хорватлар ва словенлар қироллиги (1929 й.дан Югославия)га бирлашди. 1941 й. С.ни Германия босиб одди. Немислар генерал М.Недич бошчилигида Серб ҳукумати деб аталган ҳукумат туздилар. 1944 й. окт.да С. озод қилинди. 1945 й. нояб.дан С. Югославия таркибидаги олти республиканинг бири бўлди. 1991 й.да Югославия Социалистик Федератив Республикаси парчаланиб, ундан Словения, Хорватия, Босния ва Герцеговина, Македония чиқиб кетгач, Сербия б-н Черногория Югославия Иттифоқ Республикасини туздилар. 2003 й. 4 фев.дан бу давлат Сербия ва Черногория деб атала бошлади.

    Хўжалиги. С. — Сербия ва Черногория давлатининг иқтисодий жиҳатдан энг ривожланган қисми. Маҳаллий фойдали қазилма конлари негизида қўнғир кумир ва лигнит (Колубар, Костолацкий, Косово ва б. ҳавзаларда), нефть (Воеводинада), мис (Бор, Майданпек ва Шарқий Серб тоғларида), қўрғошин, pyx (Светозарево ва Севойнода), сурма корхоналари барпо этилган. Смедеревода қора металлургия к-ти бор. Электр энергия иссиқлик ва гидростялари ҳамда Дунай бўйида қурилган «Темир дарвоза» гидромажмуасида ҳосил қилинади. Рангли металлургия б-н бирга кимё (асосан, минерал ўғит, кислота, заҳарли кимёвий моддалар) ва электротехника (аккумулятор ва кабель и.ч.) саноати ривожланган. Кўп тармокли машинасозлик (электрон, кон, қ.х. машинасозлиги, автомобилсозлик), тўқимачилик, ёғочсозлик, кўнпойабзал, озиқ-овқат саноати тармоклари мавжуд. Асосий саноат марказлари — Белград, Крагуевац, Ниш, Нови Сад ва б.

    Қ.х. дон (буғдой, маккажўхори, сули), техника экинлари (қанд лавлаги, зиғир, кунгабоқар) етиштиришга ва чорвачиликка ихтисослашган. Қорамол, чўчқа, парранда, тоғли жойларда қўй боқилади. Боғдорчилик, токчилик ривожланган. Ўрмон хўжалигига алоқида эътибор берилади. Т.й. ва сув транспортининг кенг тармоғи барпо этилган.

    Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Таълимнинг асосий тури — 8 й.лик мактаб. Тўла ўрта таълимни гимназия беради. Малакали ишчи, техник ва мутахассислар тайёрловчи мактаблар ва махсус мактаблар ташкил этилган. Белград (1863), Ниш (1965), Нови Сад (1960), Приштина (1970) ун-тлари бор. Серб фанлар ва санъат академияси (1886 й.да асос солинган), ядро физикаси (1947), ўсимликшунослик (1945), қ.х.ни механизациялаш (1947), сейсмология (1906) и.т. институтлари, кўпгина илмий жамият ва уюшмалар, ун-тлар ҳузурида и.т. институтлари бор. 1102 халқ кутубхонаси, 433 илмий ва махсус кутубхона мавжуд. Белградда амалий санъат, хориж санъати ва замонавий санъат, этнография музейлари, расмлар галереяси очилган.

    Кундалик газ.лари: «Борба», «Политика», «Политика экспресс», «Вечерне новине», «Рад», «Мадъяр со» ва б. 40 дан ортиқ радиостя, Белградда (1958 й.дан), Приштина ва Нови Садда (1972 й.дан) телемарказлар ишлайди.

    Адабиёти. С. адабиётининг дастлабки намуналари 9-а.нинг 2-ярмида пайдо бўлган. Ўрта асрлар адабиёти динийнасиҳат руҳида бўлган. Константин Философнинг «Золим Стефан Лазаревич қиссаси» (1431—35) асарида ҳукмдорларнинг ўзаро кураши ва хорижий босқинчиларга қарши жанг манзаралари тасвирланади. 15-а. охири — 16- а. бошларида серб тилида китоб нашр этила бошлади. Турклар тасарруфидаги даврда серб халқининг маънавий ҳаёти халқ оғзаки ижодиётидагина ифодаланди. Дунёвий адабиётга асос солган Доситей Обрадович (1742— 1811) сербларнинг маданий уйгониш жараёнини акс эттирувчи асарлар яратди. 19-а.да Европа халқлари адабиёти б-н ҳамоҳанг ривожланган С. адабиётида ҳам классицизм (Л. Мушицкий), сентиментализм (М. Видакович, Й. Вуйич), романтизм (Ж. Якшич, Л. Костич ва б.) каби оқимлар руҳидаги асарлар дунёга келди. Бу давр адабиёти ривожида Нови Сад адабий маркази, «Даница», «Явор» ва «Матица» жур.лари муҳим роль ўйнади. 60й.ларда адиб ва публицист С. Маркович макрлалари адабиётда реализмга асос солди. Дастлабки реалистлар — М.Глишич, Л. Лазаревич, Я.Веселинович ижодиёти (19-а. охири — 20-а. бошлари) кўпроқ ижтимоиймаиший наср жанрларига мансублиги сезилади. Я.Игнятович, С. Матавуль, С. Ранкович романларида реализмнинг бадиий мазмуни доираси кенгайтирилиб, мураккаб ижтимоий-тарихий муаммолар ўртага қўйилади. Сатира жанрида ижод қилган Р. Доманович, Б. Нушич (наср), В. Илич (назм) реализмни ривожлантирдилар.

    1-жаҳон урушидан кейин А. Андрич, М. Црнянский, С. Винавер каби экспрессионист шоирлар адабиёт майдонига кириб келдилар. Уларнинг баъзи бирлари халқ, кечинмаларини тасвирлаш орқали урушни лаънатласа, айримлари халқ қаҳрамонларини улуғлайди. Б.Нушичнинг «Таржимаи ҳолим» қиссаси, «Вазирахоним», «Мистер доллар» ва б. ҳажвий комедиялари айниқса шуҳрат қозонди. Фашистлар оккупацияси даврида кўпгина адиблар (Зогович, Попович, Б. Чопич, М. Палич, Мендерович ва б.) озодлик курашида катнашиш б-н бирга адабий фаолиятни давом эттирдилар.

    С. озодликка эришгач, Серб ёзувчилари жамияти тузилди. 50й.ларнинг бошларида халқ озодлик уруши ва янги ҳаёт мавзулари адабиётда асосий ўрин олди. О. Давичо, М. Дединац, С. Вукосавлевич, Э. Кош шеърияти, И. Андричнинг насрий асарлари эътибор қозонди. Янги жанр — радиодрама вужудга келди.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. С. ҳудуди Ўрта денгиз, Яқин Шарқ, Эгей денгизи бўйи мамлакатлари ва Fapбий Евоопа маданияти бирбирига туташган жой бўлгани туфайли унда қад. дунё ва ўрта асрлар маданияти ўз аксини топган. Неолит даврига мансуб пастқам турар жойлар, хилмахил шаклдаги сопол идишлар, одам ва жониворларнинг гулдор ва сайқалланган ҳайкалчалари сақланиб қолган. Жез даври маданияти Эгей бўйи мамлакатлари маданияти б-н боғлиқ бўлсада, унда маҳаллий анъаналар (чиройли чизиклар б-н безалган сопол кўзалар, қуш бошли маъбудалар) ҳам акс этган. Мил. ав. 1минг йилликка мансуб истеҳкомли манзилгоҳлар, фракийлар, иллирийлар, кельтларнинг заргарлик буюмлари, майда жез ҳайкалчалари учрайди. Мил. ав. 2-а. — мил. 4-а.да римликларнинг ҳарбий истеҳкомлари ва улар ёнида жамоат бинолари, саройлар, ҳаммомлар қурилиб, Сингидунум (ҳоз. Белград), Наиссус (ҳоз. Ниш) барпо этилган. 5—6-а. ларда Византия шаҳарлари (Царичин-Град), уларда ибодатхона ва саройлар, турар жой ва савдо бинолари қуридди. 6—9-а.ларга оид византияликлар ва қад. славянларнинг олтин тақинчоқлари ва кумуш анжомлари диққатга сазовар. 9—10-а.ларда ёгоч, тош калъалар, христианларнинг деворларга диний расмлар ишланган гумбазли ибодатхоналари ва шоҳона бинолар қурила бошлади. Ўрта асрларда С. шаҳарлари марказида савдо майдони, радиал кўчалар, 2—3 қаватли иморатлар бўлган. Ёғоч, тош, сомон уйларнинг икки нишабли томи тахта ёки тош плиталар б-н ёпилган. Шаҳар ва монастирлар тош деворлар б-н ўралган. 14-а. 2-ярмида ихчам шаклли хочгумбазли ибодатхоналар қуридди (тўрт устунли Манасия монастири, 1407—18 ва устунсиз Каленич монастири, 1405—13), улар фольклор рухидаги гаройиб расмлар б-н безатилган, ғиштли жимжимадор қилиб терилган, тарашланган ва сирланган сопол б-н нақшланган. Шу даврда ёғоч ўймакорлиги, зардўзи каштачилик, кулолчилик ривожланган. 15-а.дан бошлаб турклар бу ерда мачит, минора, карвонсарой, тим ва ҳаммомлар қуришди. 2—3 қаватли синчли уйлар барпо этиш урф бўлди.

    19-а.да мунтазам шақарсозлик унсурлари пайдо бўлди, маҳаллий ўрта аср меъморлиги анъаналари асосида (Белграддаги князь қизи Любица уйи, 1829— 36, меъмор Х.Н.Живкович), европача эклектика руҳида (Белграддаги Халқ театри, 1868—69, меъмор А. Бугорский), 20-а. бошларида «Модерн» услубида (Белграддаги «Москва» меҳмонхонаси, 1906, меъмор Й. Илкич) ва янги византияча усулда (Белграддаги Александр Невский черкови, 1918, меъмор Е. Надич) бинолар қурилди. 19—20-а.лар рассомлари халқ, хаётини, табиат гўзаллигини, миллий озодлик курашини тасвирловчи гўзал асарлар яратишди. А. Теодорович, Д. Аврамович, Ж. Якшич, У.Предич, Н.Петрович ранг-тасвир, К. Данил, М. Пьяде портрет жанрида ижод қилдилар. Халқ ҳунармандчилигида каштадўзлик, гилам тўқиш, ёғоч ва тош ўймакорлиги, кулолчилик муҳим ўрин олган.

    Мусиқаси. Серблар мусиқаси турли славян халқлари, Византия, Кад. Рим ва мусулмон Шарқ мусиқа анъаналари негизида қарор топган. Серблар ҳаётида, асосан, қўшиқ ижодкорлиги ривожланган. Эпик қўшикларни халқбахшилари қўбизсимон гусле чолғу асбоби жўрлигида ижро этган. Айниқса, севги қўшиқлари мусиқий ва назмий гўзаллиги б-н ажралиб туради, давра ўйин (коло) қўшиклари ҳам оммалашган. С.нинг дастлабки композиторлари — Й. Шлезингер ҳарбий оркестрда капельмейстерлик қилган. Н. Журкович эса хонанда, актёр ва хормейстер бўлиб, илк мусиқали спектаклларни яратишган. 1838 й. Панчевода биринчи хор тўгараги, 1853 и. Белград қўшиқчилик жамияти вужудга келди. Мазкур жамиятнинг ва «Корнелие» черков қўшиқчилик жамиятининг раҳбари композитор ва пианиночи К. Станкович миллий мусиқа маданиятини шакллантиришга катта ҳисса қўшди. Театр мусиқаси ва ватанпарварлик қўшиқлари муаллифи Д.Енко, серб яккахон қўшиғи ва романеи ижодкори Й.Маринкович, мусиқий фольклор тўпловчиси, хор ва черков мусиқалари муаллифи С. Мокраняц унинг ишини давом эттирдилар. 1902 й. Б.Йоксимович биринчи миллий опера — «Милош Обиличнинг уйланиши»ни езди. Шундан кейин С. Биничка, И. Баич, П. Крстич, В.Вучкович, М. Ристич серб мусиқа маданиятини ривожлантирдилар. Кейинги йилларда композиторлар П.Бергамо, П. Озгиян, Э.Иосиф, Д.Радич, В. Мокраняц, дирижёр Ж. Здравкович, пианиночи 3. Марасович, скрипкачи Л. Марьянович, хонандалар Н. ва Б. Цвеичлар, В. Хейбал машҳур бўддилар. С.да бир неча симфоник ва камер оркестр, 3 та опера театри, хор жамоалари, Мусика академияси ва б. мусиқа ўқув юртлари фаолият кўрсатади.

    Театри ҳақидаги дастлабки маълумот 13-а.га тааллуқлидир. Уша пайтдаги байрам кунлари кўчаларда томошалар кўрсатилган. 18-а. Воеводинада Э. Козачинский пьесалари саҳналаштирилди. Мактабларда спектакллар кўрсатилди. Актёр, драматург ва таржимон Й.Вуйич С. ва Воеводина ҳудудларида бир неча труппалар ташкил этди (1810) ва дунёвий театрга асос солди. 1825 й. НовиСадда С. Стефановичнинг «Подшо Урош V нинг ўлими» пьесасини хдваскорлар труппаси саҳнага қўйди. 19-а.нинг 40й.ларидан мунтазам ишлайдиган театрлар пайдо бўлди. 1861 й. шу шахарда Серб миллий театри, 1868 й. Белградда Миллий театр («Народно позориште») барпо этилди. Уларда В. Шекспир, Ф. Шиллер каби мумтоз ёзувчиларнинг асарлари б-н бир қаторда Ж. Якшич, Л.Костич, Б. Нушич каби маҳаллий муаллифларнинг пьесалари қўйилди. 1950 й. Белградда Академик театр ташкил этилди. 20-а. охирларидаги таникли театр ва кино арбоблари: реж.лар Х.Клайн, Б.Борозан, Б.Ступица, Б.Ханауска, актёрлар С.Северова, Д.Милутинович, М. Ступица, Л.Бобич, Л.Раваси, В. Животич ва б.

    Киноси. 1905 й. фотограф М.Манаки биринчи қисқа метражли «Кирчи аёл» фильмини суратга олган. Дастлабки ҳужжатли ва хроника фильмлари Болқон урушлари ва 1-жаҳон уруши воқеаларини тасвирлади. 1910 й. «Карагеоргий» деб аталган биринчи бадиий фильм яратилди (реж. И. Станоевиччича). «Гуноҳсиз гуноҳкор» (1928, реж. К. Новакович) овозеиз кино давридаги энг машҳур фильм бўлди. 2-жаҳон уруши ва ундан кейинги йилларда миллий озодлик жанглари ва тинч ҳаёт манзараларини ифодаловчи ҳужжатли фильмлар дунёга келди. 1945—48 й.ларда «Звездафильм» ва «Авалафильм» киностудиялари ташкил этилди. Фашизмга карши кураш кўп йилгача С. кинематографиясининг етакчи мавзуларидан бири бўдди. «Бу халқяшайверади» (1947, реж. Н.Попович), «Катта ва кичик» (1956, реж. В.Погачич), «Тўққизинчи доира» (1960, реж. Ф.Штиглиц), «Неретвадаги жанг» (1969, реж. В. Булайич) ва б. шу жумлага киради. Мумтоз ва замонавий адабиёт асарларини экранлаштиришга ҳам аҳамият берилди, замонавий мавзуда асарлар яратилди. 70—80й.ларда янги авлод кинематографиячилари (Р.Грлич, С. Каранович, Г. Маркович ва б.) кино санъатини янги мавзулар ва ифода усуллари б-н бойитдилар.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.