Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Serbiya va Çernogoriya

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 315–316-b. — ziyouz.com

    Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

    Serbiya va Çernogoriya (serbça Srbije u Crna Gore, ing. Serbia and Montenegro) — Bolqon ya.o.ning şim.ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 102,2 ming km2. Aholisi 10,65 mln. kişi (2002). Poytaxti — Belgrad ş. Ma'muriy jihatdan 2 respublika: Serbiya va Çernogoriyaga bölinadi.

    Davlat tuzumi. S. va Ç. — parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 2003 y. 4 fev.da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2003 y. 7 martdan Svetozar Maroviç). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni parlament (skupşçina), ijroçi hokimiyatni hukumat amalga oşiradi.

    Aholisi. Serb (62,6%), alban (16,5%), çernogor (5%), venger (3,3%) lar yaşaydi. Rasmiy til — serb tili. Aholining 95% serb tilida, 5% alban tilida sözlaşadi. Köpçilik dindorlar — xristian (pravoslav va katoliklar), qolganlari — musulmonlar. Yirik şaharlari: Belgrad, Podgoritsa, Novi Sad, Priştina, Niş, Kraguyevats.

    Tarixi. 1-jahon uruşidan keyin Bolqon ya.o.da 1918 y. dek.da Serblar, xorvatlar, slovenlar qirolligi taşkil topib, Çernogoriya, Makedoniya, Bosniya va Gersegovina ham uning tarkibiga kirdi. 1929 y.dan bu davlat Yugoslaviya, 1963 y.dan Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi deb ataldi. 1992 y.dan Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya federatsiya tarkibidan çiqib ketgaç, Yugoslaviya Ittifok, Respublikasi deb ataldi. 2002 y. 14 martda bu davlat huquqiy jihatdan tugatildi va 2003 y. fev.da federatsiya asosidagi Serbiya va Çernogoriya deb atalgan yangi davlat taşkil topdi. S. va Ç. Yugosloviya Ittifoq Respublikasining huquqiy vorisi sifatida 2000 y. 1 noyab.dan BMT a'zosi xisoblanadi. Milliy bayrami 27 apr. — Respublika kuni (1992). ÖzR mustaqilligini 1991 y. 31 dek.da tan olgan va 1995 y. 18 yanv.dan diplomatiya munosabatlari örnatilgan. Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Serbiya sotsialistik partiyasi, 1990 y. tuzilgan; Serb yangilaniş harakati, 1990 y. taşkil etilgan; Serblar birligi partiyasi; Serbiya demokratik muxolifati, 2003 y. tuzilgan; Serb radikal partiyasi, 1991 y. taşkil etilgan; Çernogoriya sotsialistlari demokratik partiyasi, 1991 y. asos solişali; Çernogoriya demokratik partiyasi; Çernogoriya xalq partiyasi, 1990 y. tuzilgan; Kosovo demokratik partiyasi, 2000 y. taşkil etilgan; «Yugoslaviya söllari» harakati.

    Xöjaligi. S. va Ç. — industrialagrar mamlakat. Yalpi içki maxsulotda sanoatning uluşi — 41,3%, q.x. uluşi 22,9%.

    Sanoatining asosiy tarmoklari: konçilik, rangli metallurgiya, maşinasozlik, töqimaçilik. Konçilik sanoatida lignit, qönğir kumir, neft, şuningdek mis, qörğoşin va rux, uran rudalari qazib olinadi. Yiliga örtaça 35,3 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. I.ç. sanoatida maşinasozlik va metall işlaş (stanoksozlik, transport vositalari, şu jumladan, avtomobil, q.x. maşinasozligi, elektronika va radioelektronika sanoati) ustun. Rangli metallurgiyada alyuminiy, mis, qörğoşin, rux eritiş korxonalari bor. Qora metallurgiya, kimyo, farmatsevtika, mebel, şuningdek, töqimaçilik, könpoyabzaal. oziq-ovqat sanoati tarmoqlari rivojlangan.

    Kişloq xöjaligi ning asosiy tarmoği — dehqonçilik. Donli ekinlar (asosan, makkajöxori, bugdoy), qand lavlagi, kungaboqar, ziğir, tamaki, kartoşka va sabzavot yetiştiriladi. Mevaçilik (ayniqsa, qora olxöri), tokçilikka katta ahamiyat beriladi. Çorvaçiligida qoramol, çöçqa, qöy, uy parrandasi boqiladi.

    T.y. uzunligi 4 ming km, avtomobil yöllari uz. 49,6 ming km. Dengiz porti — Bar. Belgrad va Podgoritsada xalqaro aeroportlar bor. Dunay va Sava daryolarida kema katnaydi (yirik dare porti — Belgrad). Çetga xom aşyo va çala tayyor mahsulotlar, sanoat va oziq-ovqat mollari, maşina va sanoat uskunalari, tirik çorva mollari çiqaradi. Çetdan maşina va transport uskunalari, yonilgimoylaş materiallari, sanoat mollari, kimyoviy moddalar, oziq-ovqat mahsulotlari oladi. MDH mamlakatlari, Germaniya, Italiya, Vengriya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya b-n savdo qiladi. Pul birligi — Serbiyada dinor, Çernogoriyada 1999 y. dan nemis markasi, 2002 y.dan yevro.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. S. va Ç. da köpgina gaz. va jur,lar naşr etiladi. Muhimlari: «Borba» («Kuraş», serb tilida çiqadigan mustaqil kundalik gaz., 1922 y.dan), «Veçerne novosti» («Oqşom yangiliklari», serb tilida çikadigan mustaqil kundalik gaz., 1954 y.dan), «Madyar so» («Venger sözi», venger tilida çiqadigan kundalik gaz., 1944 y.dan), «Rad» («Mehnat», serb tilida çiqadigan haftalik gaz., 1945), «Jena danas» («Hozirgi ayollar», serb tilida çiqadigan oylik jur., 1936 y.dan), «Mejdunarodna politika» («Xalqaro siyosat», serb, rus, ingliz, fransuz, nemis va ispan tillarida 2 xdftada çiqadigan jur., 1950 y.dan), «Mejdunarodni problemi» («Xalqaro masalalar», serb tilida har çorakda çiqadigan jur., 1949 y.dan), «Ekonomski politika» («Iktisodiy siyosat», serb tilida çikadigan haftalik jur., 1952 y.dan). Radioeşittiriş 1926 y.dan, telekörsatuv 1958 y.dan olib boriladi.

    Özbekiston — S. va Ç. munosabatlari. 1999—2001 y.larda ÖzR bilan S. va Ç. örtasida faol iqtisodiy hamkorlik amalga oşirildi. 2002 y.da ikki mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 1,8 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. ÖzR dan rangli metallar va ulardan tayyorlangan buyumlar, mexanika asbobuskunalari, ip gazlama va kalava ip, xizmatlar eksport qilindi. S. va Ç. dan toş va gips, doridarmon, mebel, keramika mahsulotlari, transport vositalari va b. keltirildi. ÖzR da S. va Ç. investorlari iştirokidagi 14 qöşma korxona va serb sarmoyasi 100% bölgan 4 ta korxona röyxatga olingan. Jumladan, S. va Ç.ning taşqi savdo faoliyati b-n şuğullanuvçi «Progress», k,.x. xom aşyosini kayta işlaş va sotişga ixtisoslaşgan «Kompaniya BK», sanoat va fuqaro obyektlari me'morligi, dizayni, loyihalaş va quriş işlari kompleksini amalga oşiruvçi «Energoproyekt xolding» firmalarining vakolatxonalari faoliyat yuritadi.

    ÖzR da 2 qöşma korxona — yengil sanoat mahsulotlari işlab çiqaruvçi «Gama—Kamalak» va taşqi savdo b-n şuğullanuvçi «MNM» barpo etilgan. 2003 y. sent.dan «Özbekiston havo yöllari» milliy aviatsiya kompaniyasi b-n S. va Ç. ning aviatsiya kompaniyasi örtasida tuzilgan bitimga muvofiq, özbek aviakompaniyasining «Toşkent— Belgrad—NyuYork» marşuruti böylab haftasiga 2 marta borib keladigan tijorat reyslari amalga oşirilmoqda.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СЕРБИЯ ВА ЧЕРНОГОРИЯ (сербча Srbije u Crna Gore, инг. Serbia and Montenegro) — Болқон я.о.нинг шим.ғарбий қисмида жойлашган давлат. Майд. 102,2 минг км2. Аҳолиси 10,65 млн. киши (2002). Пойтахти — Белград ш. Маъмурий жиҳатдан 2 республика: Сербия ва Черногорияга бўлинади.

    Давлат тузуми. С. ва Ч. — парламентли республика. Амалдаги конституцияси 2003 й. 4 фев.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2003 й. 7 мартдан Светозар Марович). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни парламент (скупшчина), ижрочи ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади.

    Аҳолиси. Серб (62,6%), албан (16,5%), черногор (5%), венгер (3,3%) лар яшайди. Расмий тил — серб тили. Аҳолининг 95% серб тилида, 5% албан тилида сўзлашади. Кўпчилик диндорлар — христиан (православ ва католиклар), қолганлари — мусулмонлар. Йирик шаҳарлари: Белград, Подгорица, Нови Сад, Приштина, Ниш, Крагуевац.

    Тарихи. 1-жаҳон урушидан кейин Болқон я.о.да 1918 й. дек.да Серблар, хорватлар, словенлар қироллиги ташкил топиб, Черногория, Македония, Босния ва Герцеговина ҳам унинг таркибига кирди. 1929 й.дан бу давлат Югославия, 1963 й.дан Югославия Социалистик Федератив Республикаси деб аталди. 1992 й.дан Словения, Хорватия, Босния ва Герцеговина, Македония федерация таркибидан чиқиб кетгач, Югославия Иттифок, Республикаси деб аталди. 2002 й. 14 мартда бу давлат ҳуқуқий жиҳатдан тугатилди ва 2003 й. фев.да федерация асосидаги Сербия ва Черногория деб аталган янги давлат ташкил топди. С. ва Ч. Югословия Иттифоқ Республикасининг ҳуқуқий вориси сифатида 2000 й. 1 нояб.дан БМТ аъзоси хисобланади. Миллий байрами 27 апр. — Республика куни (1992). ЎзР мустақиллигини 1991 й. 31 дек.да тан олган ва 1995 й. 18 янв.дан дипломатия муносабатлари ўрнатилган. Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Сербия социалистик партияси, 1990 й. тузилган; Серб янгиланиш ҳаракати, 1990 й. ташкил этилган; Серблар бирлиги партияси; Сербия демократик мухолифати, 2003 й. тузилган; Серб радикал партияси, 1991 й. ташкил этилган; Черногория социалистлари демократик партияси, 1991 й. асос солишаlи; Черногория демократик партияси; Черногория халқ партияси, 1990 й. тузилган; Косово демократик партияси, 2000 й. ташкил этилган; «Югославия сўллари» ҳаракати.

    Хўжалиги. С. ва Ч. — индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички махсулотда саноатнинг улуши — 41,3%, қ.х. улуши 22,9%.

    Саноатининг асосий тармоклари: кончилик, рангли металлургия, машинасозлик, тўқимачилик. Кончилик саноатида лигнит, қўнғир кумир, нефть, шунингдек мис, қўрғошин ва рух, уран рудалари қазиб олинади. Йилига ўртача 35,3 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. И.ч. саноатида машинасозлик ва металл ишлаш (станоксозлик, транспорт воситалари, шу жумладан, автомобиль, қ.х. машинасозлиги, электроника ва радиоэлектроника саноати) устун. Рангли металлургияда алюминий, мис, қўрғошин, рух эритиш корхоналари бор. Қора металлургия, кимё, фармацевтика, мебель, шунингдек, тўқимачилик, кўнпойабзаал. озиқ-овқат саноати тармоқлари ривожланган.

    Кишлоқ хўжалиги нинг асосий тармоғи — деҳқончилик. Донли экинлар (асосан, маккажўхори, бугдой), қанд лавлаги, кунгабоқар, зиғир, тамаки, картошка ва сабзавот етиштирилади. Мевачилик (айниқса, қора олхўри), токчиликка катта аҳамият берилади. Чорвачилигида қорамол, чўчқа, қўй, уй паррандаси боқилади.

    Т.й. узунлиги 4 минг км, автомобиль йўллари уз. 49,6 минг км. Денгиз порти — Бар. Белград ва Подгорицада халқаро аэропортлар бор. Дунай ва Сава дарёларида кема катнайди (йирик даре порти — Белград). Четга хом ашё ва чала тайёр маҳсулотлар, саноат ва озиқ-овқат моллари, машина ва саноат ускуналари, тирик чорва моллари чиқаради. Четдан машина ва транспорт ускуналари, ёнилгимойлаш материаллари, саноат моллари, кимёвий моддалар, озиқ-овқат маҳсулотлари олади. МДҲ мамлакатлари, Германия, Италия, Венгрия, Босния ва Герцеговина, Македония б-н савдо қилади. Пул бирлиги — Сербияда динор, Черногорияда 1999 й. дан немис маркаси, 2002 й.дан евро.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. С. ва Ч. да кўпгина газ. ва жур,лар нашр этилади. Муҳимлари: «Борба» («Кураш», серб тилида чиқадиган мустақил кундалик газ., 1922 й.дан), «Вечерне новости» («Оқшом янгиликлари», серб тилида чикадиган мустақил кундалик газ., 1954 й.дан), «Мадьяр со» («Венгер сўзи», венгер тилида чиқадиган кундалик газ., 1944 й.дан), «Рад» («Меҳнат», серб тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1945), «Жена данас» («Ҳозирги аёллар», серб тилида чиқадиган ойлик жур., 1936 й.дан), «Международна политика» («Халқаро сиёсат», серб, рус, инглиз, француз, немис ва испан тилларида 2 хдфтада чиқадиган жур., 1950 й.дан), «Международни проблеми» («Халқаро масалалар», серб тилида ҳар чоракда чиқадиган жур., 1949 й.дан), «Экономски политика» («Иктисодий сиёсат», серб тилида чикадиган ҳафталик жур., 1952 й.дан). Радиоэшиттириш 1926 й.дан, телекўрсатув 1958 й.дан олиб борилади.

    Ўзбекистон — С. ва Ч. муносабатлари. 1999—2001 й.ларда ЎзР билан С. ва Ч. ўртасида фаол иқтисодий ҳамкорлик амалга оширилди. 2002 й.да икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 1,8 млн. АҚШ долларини ташкил этди. ЎзР дан рангли металлар ва улардан тайёрланган буюмлар, механика асбобускуналари, ип газлама ва калава ип, хизматлар экспорт қилинди. С. ва Ч. дан тош ва гипс, доридармон, мебель, керамика маҳсулотлари, транспорт воситалари ва б. келтирилди. ЎзР да С. ва Ч. инвесторлари иштирокидаги 14 қўшма корхона ва серб сармояси 100% бўлган 4 та корхона рўйхатга олинган. Жумладан, С. ва Ч.нинг ташқи савдо фаолияти б-н шуғулланувчи «Прогресс», к,.х. хом ашёсини кайта ишлаш ва сотишга ихтисослашган «Компания БК», саноат ва фуқаро объектлари меъморлиги, дизайни, лойиҳалаш ва қуриш ишлари комплексини амалга оширувчи «Энергопроект холдинг» фирмаларининг ваколатхоналари фаолият юритади.

    ЎзР да 2 қўшма корхона — енгил саноат маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи «Гама—Камалак» ва ташқи савдо б-н шуғулланувчи «МНМ» барпо этилган. 2003 й. сент.дан «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиация компанияси б-н С. ва Ч. нинг авиация компанияси ўртасида тузилган битимга мувофиқ, ўзбек авиакомпаниясининг «Тошкент— Белград—НьюЙорк» маршурути бўйлаб ҳафтасига 2 марта бориб келадиган тижорат рейслари амалга оширилмоқда.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.