Seyşel orollari

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 275–276-b. — ziyouz.com

Seyşel orollari (Seychelles), Seyşel Orollari Respublikasi (Republic of Seychelles) — Hind okeanida, Afrikaning şarqiy sohili yaqinidagi Seyşel va Amirant o.lari, Aldabra, Farkuar va b. orollarda joylaşgan davlat. Mayd. 405 km2. Aholisi 80,1 ming kişi (2002). Poytaxti — Viktoriya ş. (Mae o.da).

Davlat tuzumi. SO. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1993 y. 18 iyunda ma'qullangan va unga keyinçalik tuzatişlar kiritilgan. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Davlat boşliği — prezident (1977 y.dan Frans Alber Rene), u töğri umumiy saylov yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy majlis, ijroçi hokimiyatni prezident b-n hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. S.O. materikdan, ayrimlari marjonlardan hosil bölgan. Eng bal. joyi 905 m (Mae o.da). Yirik orollari — Mae, Siluet, Praslen, LaDig. Iqlimi subekvatorial, dengiz iqlimi. Örtaça oylik tra 26—28°. Yillik yoğin 4000 mm gaça (asosan, yezda). Marjon orollari tarkibidagi ohaktoşlar namni özida saqlamaydi, şu sababli ularni xöjalik jihatidan özlaştirib bölmaydi. Yirik orollarning içki hududlarida doim yaşil tropik örmonlar saqlanib qolgan, ularda faqat mahalliy jaydari ösimliklar (jumladan, seyşel palmasining qad. turi) ösadi. Bahaybat filsimon toşbaqa va quş köp. Aldabra, Kuzen va b. rezervatlar, SentAnn dengiz milliy boği bor.

Aholisining aksariyati seyşelliklar yoki kreollar (asosan, köçib kelgan fransuzlar va afrikalik qullarning avlodlari, umumiy soni 65 ming kişi); hindlar, malagasilar, xitoylar, inglizlar ham yaşaydi. Rasmiy tillar — kreol, ingliz va fransuz tillari. Aholining 90% xristiankatolik, qolganlari — musulmon, hindular va konfutsiyçilar. Şahar aholisi 55,3%.

Tarixi. S.O. qad. arab va hind dengiz sayyoxlariga ma'lum bölgan. 1609 y. bu orollarga ingliz dengiz sayyohlari kelib tuşgan. 18-a. örtalarida fransuzlar bosib olib, Fransiya moliya vaziri Moro de Seşell nomi b-n ataşgan. 1794 y. uni inglizlar egallab olgan. 1903 y.dan Buyuk Britaniya mustamlakasi. Mahalliy xalq mustamlakaçilarga qarşi tinimsiz kuraş olib bordi. 20-a. örtalarida siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari tuzildi, ular xalqning ozodlik yölidagi kuraşiga boşçilik qildi. 1970 i. S.O.ga içki muxtoriyat berilib, Qonun çiqaruvçi assambleya tuzildi, 1976 y. 29 iyunda mustaqillikka erişdi. SO. 1976 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 18 iyun — Millat kuni (1993).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Demokratiyu partiya, 1992 y. tuzilgan; Seyşel xalqi taraqqiyot fronti, 1978 y. taşkil etilgan; Seyşel milliy partiyasi, 1993 y. asos solingan. Seyşel işçilari ittifoqi federatsiyasi kasaba uyuşma birlaşmasi, 1978 y. tuzilgan.

Xujaligi. SO. — agrar mamlakat. Baliq ovlaş va xorijiy sayyohlik muhim ahamiyatga ega. Yalpi içki mahsulotda qişloq va örmon xöjaligi, baliq ovlaş uluşi 4,1%, sayyohlik uluşi 12,3%, sanoat va kurilişning uluşi 20,5%. Q.x. mamlakat iqtisodiyotining asosini taşkil etadi. Kokos palmasi, kofe, tamaki, meva, sabzavot, moyli ekinlar, ziravorlar, çoy yetiştiriladi. Qoramol, çöçqa boqiladi. Kopra va vanilni qayta işlaydigan, efirli moylar, kokos tolasidan turli buyumlar, sovun işlab çikaradigan va çoy qadoqlaydigan kiçik korxonalar, yoğoç tiliş z-di, bir kança oziq-ovqat korxonalari bor. Yiliga örtaça 126 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. T.y. yöq. Avtomobil yöllari uz. 345 km. Orollar orasida mahalliy kemalar qatnaydi. Mae o.da xalqaro aeroport bor. SO. çetga kopra, şuningdek, dolçin yoği va dolçin, vanil, muzlatilgan va konservalangan baliq, toşbaqa kosasi, granit çiqaradi, çetdan sanoat mollari, oziq-ovqat oladi. AQŞ, Fransiya, Buyuk Britaniya, Xitoy, JAR, Yaponiya, Singapur b-n savdo qiladi. Pul birligi — seyşel rupiyasi.

Maorifi. Xalq ta'limi tizimi ingliz, qisman fransuz tizimlari ta'sirida şakllangan. 1980 y. 6 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy 9 y.lik ta'lim joriy etilgan, u 6 y.lik boşlanğiç va 3 y.lik töliqsiz örta maktabni öz içiga oladi. Zamonaviy ta'lim tizimi 6 y.lik boşlanğiç, 3 y.lik töliqsiz örta va 2 y.lik töliqörta maktabdan iborat. Töliqörta maktabda öquvçilar ilmiy bilimlarni örganişdan taşqari unumli mehnat b-n ham şuğullanadi. Töliq örta maktab negizida ped. kolleji, 9 y.lik majburiy maktab negizida hunartexnika bilim yurtlari işlaydi. Yoşlar oliy ta'limni çet ellarda oladilar. Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Gaz. va jur.lari: «Neyşn» («Millat», kreol, fransuz va ingliz tillarida çiqadigan hukumat gaz.), «Ofişl gazett» («Rasmiy gazeta», hukumat xabarnomasi), «Pipl» («Xalq», kreol, fransuz va ingliz tillarida naşr etiladigan oylik jur.), «Eko dez il» («Orollar aks sadosi», fransuz, kreol va ingliz tillarida çiqadigan diniy jur.). Seyşel matbuot agentligi, milliy axborot agentligi, 1979 y. tuzilgan. 1941 y.dan ingliz, fransuz va kreol tillarida radioeşittiriş olib boriladi. Hukumat nazoratidagi Seyşel radio va televideniyesi xizmati 1983 y.da tuzilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЕЙШЕЛЬ ОРОЛЛАРИ (Seychelles), Сейшель Ороллари Республикаси (Republic of Seychelles) — Ҳинд океанида, Африканинг шарқий соҳили яқинидаги Сейшель ва Амирант о.лари, Альдабра, Фаркуар ва б. оролларда жойлашган давлат. Майд. 405 км2. Аҳолиси 80,1 минг киши (2002). Пойтахти — Виктория ш. (Маэ о.да).

Давлат тузуми. СО. — республика. Амалдаги конституцияси 1993 й. 18 июнда маъқулланган ва унга кейинчалик тузатишлар киритилган. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Давлат бошлиғи — президент (1977 й.дан Франс Альбер Рене), у тўғри умумий сайлов йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий мажлис, ижрочи ҳокимиятни президент б-н ҳукумат амалга оширади.

Табиати. С.О. материкдан, айримлари маржонлардан ҳосил бўлган. Энг бал. жойи 905 м (Маэ о.да). Йирик ороллари — Маэ, Силуэт, Праслен, ЛаДиг. Иқлими субэкваториал, денгиз иқлими. Ўртача ойлик тра 26—28°. Йиллик ёғин 4000 мм гача (асосан, езда). Маржон ороллари таркибидаги оҳактошлар намни ўзида сақламайди, шу сабабли уларни хўжалик жиҳатидан ўзлаштириб бўлмайди. Йирик оролларнинг ички ҳудудларида доим яшил тропик ўрмонлар сақланиб қолган, уларда фақат маҳаллий жайдари ўсимликлар (жумладан, сейшель пальмасининг қад. тури) ўсади. Баҳайбат филсимон тошбақа ва қуш кўп. Альдабра, Кузен ва б. резерватлар, СентАнн денгиз миллий боғи бор.

Аҳолисининг аксарияти сейшелликлар ёки креоллар (асосан, кўчиб келган французлар ва африкалик қулларнинг авлодлари, умумий сони 65 минг киши); ҳиндлар, малагасилар, хитойлар, инглизлар ҳам яшайди. Расмий тиллар — креол, инглиз ва француз тиллари. Аҳолининг 90% христианкатолик, қолганлари — мусулмон, ҳиндулар ва конфуцийчилар. Шаҳар аҳолиси 55,3%.

Тарихи. С.О. қад. араб ва ҳинд денгиз сайёхларига маълум бўлган. 1609 й. бу оролларга инглиз денгиз сайёҳлари келиб тушган. 18-а. ўрталарида французлар босиб олиб, Франция молия вазири Моро де Сешелл номи б-н аташган. 1794 й. уни инглизлар эгаллаб олган. 1903 й.дан Буюк Британия мустамлакаси. Маҳаллий халқ мустамлакачиларга қарши тинимсиз кураш олиб борди. 20-а. ўрталарида сиёсий партия ва касаба уюшмалари тузилди, улар халқнинг озодлик йўлидаги курашига бошчилик қилди. 1970 и. С.О.га ички мухторият берилиб, Қонун чиқарувчи ассамблея тузилди, 1976 й. 29 июнда мустақилликка эришди. СО. 1976 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 18 июнь — Миллат куни (1993).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Демократию партия, 1992 й. тузилган; Сейшель халқи тараққиёт фронти, 1978 й. ташкил этилган; Сейшель миллий партияси, 1993 й. асос солинган. Сейшель ишчилари иттифоқи федерацияси касаба уюшма бирлашмаси, 1978 й. тузилган.

Хужалиги. СО. — аграр мамлакат. Балиқ овлаш ва хорижий сайёҳлик муҳим аҳамиятга эга. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ ва ўрмон хўжалиги, балиқ овлаш улуши 4,1%, сайёҳлик улуши 12,3%, саноат ва курилишнинг улуши 20,5%. Қ.х. мамлакат иқтисодиётининг асосини ташкил этади. Кокос пальмаси, кофе, тамаки, мева, сабзавот, мойли экинлар, зираворлар, чой етиштирилади. Қорамол, чўчқа боқилади. Копра ва ванилни қайта ишлайдиган, эфирли мойлар, кокос толасидан турли буюмлар, совун ишлаб чикарадиган ва чой қадоқлайдиган кичик корхоналар, ёғоч тилиш з-ди, бир канча озиқ-овқат корхоналари бор. Йилига ўртача 126 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Т.й. йўқ. Автомобиль йўллари уз. 345 км. Ороллар орасида маҳаллий кемалар қатнайди. Маэ о.да халқаро аэропорт бор. СО. четга копра, шунингдек, долчин ёғи ва долчин, ваниль, музлатилган ва консерваланган балиқ, тошбақа косаси, гранит чиқаради, четдан саноат моллари, озиқ-овқат олади. АҚШ, Франция, Буюк Британия, Хитой, ЖАР, Япония, Сингапур б-н савдо қилади. Пул бирлиги — сейшель рупияси.

Маорифи. Халқ таълими тизими инглиз, қисман француз тизимлари таъсирида шаклланган. 1980 й. 6 ёшдан 15 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий 9 й.лик таълим жорий этилган, у 6 й.лик бошланғич ва 3 й.лик тўлиқсиз ўрта мактабни ўз ичига олади. Замонавий таълим тизими 6 й.лик бошланғич, 3 й.лик тўлиқсиз ўрта ва 2 й.лик тўлиқўрта мактабдан иборат. Тўлиқўрта мактабда ўқувчилар илмий билимларни ўрганишдан ташқари унумли меҳнат б-н ҳам шуғулланади. Тўлиқ ўрта мактаб негизида пед. коллежи, 9 й.лик мажбурий мактаб негизида ҳунартехника билим юртлари ишлайди. Ёшлар олий таълимни чет элларда оладилар. Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Газ. ва жур.лари: «Нейшн» («Миллат», креол, француз ва инглиз тилларида чиқадиган ҳукумат газ.), «Офишл газетт» («Расмий газета», ҳукумат хабарномаси), «Пипл» («Халқ», креол, француз ва инглиз тилларида нашр этиладиган ойлик жур.), «Эко дез иль» («Ороллар акс садоси», француз, креол ва инглиз тилларида чиқадиган диний жур.). Сейшель матбуот агентлиги, миллий ахборот агентлиги, 1979 й. тузилган. 1941 й.дан инглиз, француз ва креол тилларида радиоэшиттириш олиб борилади. Ҳукумат назоратидаги Сейшель радио ва телевидениеси хизмати 1983 й.да тузилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.