Seysmik xaritalar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266-b. — ziyouz.com
Seysmik xaritalar - zilzilalarni örganişdan olingan ma'lumotlarning ma'lum masştabli topografik xaritalarda şartli belgilar b-n körsatilgan tasviri. Ular, asosan, muayyan maqsadlarni nazarda tutib tuziladi. Hududlarning seysmik faollik darajasi zilzila epitsentrlari xaritasida körsatiladi. Unda epitsentrlardan taşqari zilzila öçoklarining çuqurligi, magnitudasi, kuçi va seysmostansiyalarning joyi ham tasvirlanadi. Şuningdek, yer ustida kuçli seysmik tölqinlarning tarqalişini belgilovçi izoseyst, seysmik tebranişlar, zilzila, öçoğidagi jarayonni körsatuvçi manba mexanizmi, seysmotektonika, seysmogen zonalar va umumiy seysmik hududlaştiriş va b. xaritalar mavjud. Umumiy S.x. zilzilalar ehtimoli bor bölgan mamlakatlar miqyosida kuçli seysmik tebraniş xavfini ballarda baholab, kurilişlar uçun meyoriy qoidalarini işlab çiqişda keng foydalaniladi. Xaritalarning masştabi 1:2 500 000 bölib, taxm. har 10 y.da 1 marta tuziladi. 1978 y.da Özbekiston FA Seysmologiya in-ti tomonidan, Geologiya va geofizika in-ti va Özbekiston Milliy un-ti b-n hamkorlikda Özbekistonni seysmik hududlaştiriş xaritasi naşr etildi. Maxsus inşootlarni quriş uçun yirik masştabli (1 000 000 — 200 000 gaça) xaritalar tuziladi. Batafsil seysmik hududlaştiriş xaritalaridan murakkab va ekologik jihatdan xavfli bölgan texnologik obyektlarni (AES, issiklik elektr st-yasi, suv omborlari, kimyo, neftni qayta işlaş korxonalari va b.) loyihalaşda foydalaniladi. Bu xaritalarda böladigan kuçli zilzilalarning joyi, magnitudasi va yer ustida tölqin tarqalişining sönib borişi ballarda körsatiladi (561 betdagi sxematik xaritaga q.). Seymik mikrorayonlaştiriş (SMR) xaritalarda zilzila öçoğidan tarqalgan seysmik tölqinlarga relyef, geologik muxit, grunt suvlari va b. omillarning ta'siri ballarda belgilanadi. SMR xaritalari 5 000 — 100 000 li masştablarda bölib, asosan, şahar, qişloq, şuningdek, ba'zi bir konkret obyektlarni loyihalaşda işlatiladi.
Raşod Ibrohimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЙСМИК ХАРИТАЛАР - зилзилаларни ўрганишдан олинган маълумотларнинг маълум масштабли топографик хариталарда шартли белгилар б-н кўрсатилган тасвири. Улар, асосан, муайян мақсадларни назарда тутиб тузилади. Ҳудудларнинг сейсмик фаоллик даражаси зилзила эпицентрлари харитасида кўрсатилади. Унда эпицентрлардан ташқари зилзила ўчокларининг чуқурлиги, магнитудаси, кучи ва сейсмостанцияларнинг жойи ҳам тасвирланади. Шунингдек, ер устида кучли сейсмик тўлқинларнинг тарқалишини белгиловчи изосейст, сейсмик тебранишлар, зилзила, ўчоғидаги жараённи кўрсатувчи манба механизми, сейсмотектоника, сейсмоген зоналар ва умумий сейсмик ҳудудлаштириш ва б. хариталар мавжуд. Умумий С.х. зилзилалар эҳтимоли бор бўлган мамлакатлар миқёсида кучли сейсмик тебраниш хавфини балларда баҳолаб, курилишлар учун меъёрий қоидаларини ишлаб чиқишда кенг фойдаланилади. Хариталарнинг масштаби 1:2 500 000 бўлиб, тахм. ҳар 10 й.да 1 марта тузилади. 1978 й.да Ўзбекистон ФА Сейсмология ин-ти томонидан, Геология ва геофизика ин-ти ва Ўзбекистон Миллий ун-ти б-н ҳамкорликда Ўзбекистонни сейсмик ҳудудлаштириш харитаси нашр этилди. Махсус иншоотларни қуриш учун йирик масштабли (1 000 000 — 200 000 гача) хариталар тузилади. Батафсил сейсмик ҳудудлаштириш хариталаридан мураккаб ва экологик жиҳатдан хавфли бўлган технологик объектларни (АЭС, иссиклик электр ст-яси, сув омборлари, кимё, нефтни қайта ишлаш корхоналари ва б.) лойиҳалашда фойдаланилади. Бу хариталарда бўладиган кучли зилзилаларнинг жойи, магнитудаси ва ер устида тўлқин тарқалишининг сўниб бориши балларда кўрсатилади (561 бетдаги схематик харитага қ.). Сеймик микрорайонлаштириш (СМР) хариталарда зилзила ўчоғидан тарқалган сейсмик тўлқинларга рельеф, геологик мухит, грунт сувлари ва б. омилларнинг таъсири балларда белгиланади. СМР хариталари 5 000 — 100 000 ли масштабларда бўлиб, асосан, шаҳар, қишлоқ, шунингдек, баъзи бир конкрет объектларни лойиҳалашда ишлатилади.
Рашод Иброҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.