Seysmobardoş quriliş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 268–270-b. — ziyouz.com
Seysmobardoş quriliş SEYSMOBARDOŞ QURILIŞ, zilzilabardoş quriliş — seysmik (zilzila botbot sodir bölib turadigan) hududlarda bunyod etiladigan bino va inşootlarni zilzila kuçi (seysmik kuçlar) ta'siriga bardoşli qilib quriş. Yer kurrasining qaysi hududida qanday kuç b-n zilzila sodir bölişi mumkinligi seysmik hududlaştiriş xaritalarida belgilab qöyilgan. Özbekiston hududi ham seysmik hududlar jumlasiga kiradi, uning uçun ham seysmik hududlaştiriş xaritalari tuzilgan. Mazkur xaritalarda Toşkent, Andijon 9 balli, Farğona, Namangan va Samarqand 8 balli, Buxoro 7 balli hudud (zona) ga kiritilgan va h.k. Bino va inşootlar öşa hududda sodir bölişi mumkin bölgan zilzila kuçiga bardoşli qilib loyihalanişi va qurilişi kerak. Bino va inşootlarning zilzilabardoşligini ta'minlaş uçun maxsus antiseysmik çoratadbirlar qöllaniladi (buning natijasida bino va inşootlarning tannarxi 3—10% ortadi).
Zilzilabardoş bino, inşootlar va metropoliten loyihasida ularning tarhidagi körinişi iloji boriça sodda bölişi kerak, çunki tarhi aylana, kvadrat yoki töğri törtburçak şaklidagi binolar murakkab şaklli bino va inşootlarga nisbatan zilzilabardoşroq böladi. Agar me'morlik yoki foydalaniş talablariga köra, murakkab şakldagi bino va inşootlar quriş lozim bölsa, u holda ularni antiseysmik çoklar vositasida oddiy şaklli qismlarga ajratiladi.
Ğiştin devorli binolarda barça yuk kötaruvçi konstruksiyalar (böylama va köndalang devorlar, yopmalar) birbiri b-n mustahkam boğlangan holdagina bino yaxlit fazoviy konstruksiya sifatida zilzila kuçlariga qarşilik körsatadi. Agar bu boğlaniş mavjud bölmasa yoki zaif bölsa, böylama devorlar köndalang devorlardan ajralib ketişi va ba'zi hollarda qulab tuşişi mumkin. Devor qulagaç, orayopmalar ham butunlay yoki qisman bosib qoladi. Antiseysmik çoralar qöllanmagan binolarda bunday hodisalar köplab uçraydi. Binolarni zilziladan beşikast asrab qoliş uçun maxsus çoralar köriladi. Mac, binoning perimetri böylab antiseysmik kamarlar işlanadi, yopmalar birbiriga va devorlarga puxta boğlanadi, devor burçaklariga hamda kesişuv yerlariga armatura qöyiladi va h. k. Ğiştin devorlarni tiklaşda devor orasiga vertikal yönalişda temirbeton elementlar — özaklar qöyib, kompleks konstruksiya hosil qilinadi. Ğiştin devorlar ostiga qöyiladigan gidroizolyatsiya qatlami sement qorişmadan işlanadi; bu maqsadda tol işlatiş tavsiya etilmaydi.
Yirik panelli binolarni yuqori darajada mexanizatsiyalaştiriş imkoniyati katta bölganligidan binokorlikning bu uslubi seysmik va noseysmik hududlarda keng qöllaniladi. Bino vaznining yengilligi (ğiştin devorli binolarga nisbatan 1,2—2 baravar yengil), devor materialining mustahkamligi, yuk kötaruvçi konstruksiyalarning soddaligi va yuk (kuç) ning butun sirtga bir meyorda tarqalganligi tufayli seysmik zonalarda şunday binolar köplab quriladi.
Seysmik hududlarda qöllaniladigan taşqi devor panellarining konstruksiyasi 1 va 3 qatlamli bölişi mumkin. Bir qatlamli panellar keramzit beton yoki yengil betonlarning boşqa turlaridan tayyorlanadi. Uç katlamli panellarning 2 çetki qatlami temirbetondan işlanib, örta qatlami mineral paxta, köpikbeton singari issiqsovuq ötkazmaydigan materiallardan tayyorlanadi. Yopma panellari xona ölçamida yasalib, törttala qirrasi b-n devorga tayanadi.
Tarix sinovlaridan ötgan zilzilabardoş konstruksiyalardan biri sinçli imoratlardir. Bunday imoratlar Örta Osiyoda juda kadim zamonlardan beri kurilib kelingan. Sinçlar turli yoğoç materiallardan işlangan. Endilikda köp qavatli binolar yoğoç sinçlardan emas, ggölat yoki temirbeton sinç (karkas)lardan qurilmoqda. Yangi materiallarning mexanik xossalari yoğoç materiallardan ança farq qilganidan bulardan işlanadigan sinçlarning konstruktiv sxemalari ham boşqaça böladi. Bino sinçi ustun, tösin va yopmadan taşkil topadi; ular özaro mustahkam biriktirilgaç, yaxlit fazoviy tizimni hosil qiladi. Tizim elementlari ham vertikal, ham gorizontal (seysmik) kuçlarni qabul qiladi. Sinçlar orasiga ğiştin devor uriladi.
Özbekistonda ham temirbeton karkasli binolar quriş keng tarqalgan. Seysmik hududlarda metall karkaslardan foydalaniş ham yaxşi iqtisodiy samara beradi. Metall konstruksiyalar mustahkam va yengil bölganligidan zilzilabardoş binolar bunyod etişda juda qöl keladi. Pekin metall konstruksiyalarning zanglaş, yuqori tralarda yuk kötariş xususiyatini yöqotiş kabi kamçiliklari ham bor. Zilzila paytida yonğin çiqişi mumkin, şuning uçun metall qismlar ötga çidamli materiallar b-n qoplanadi. Mac, Toşkentning Amir Temur hiyobonidagi 17 qavatli «Özbekiston» mehmonxonasining 1 va 2 qavati yopmalari monolit, 3—17 qavatlariniki yiğma temirbetondan işlangan. Içki devorlar yiğma temirbeton, taşki devorlar esa keramzitbeton panellardan qurilgan.
Çet el binokorligida taşki devorlar uçun yengil osma panellar keng qöllaniladi. Yengil panellar kam qavatli binolarda ham, köp qavatli osmonöpar binolarda ham juda keng tarqalgan. Xorijiy mamlakatlarda osma panellar, odatda, kup katlamli qilib tayyorlanadi. Panelning yuk kötaruvçi qismi alyuminiy yoki pölat karkas bölib, taşki va içki tomonidan yupqa listlar b-n qoplanadi. Örtasiga plastmassa, oyna yoki mineral paxtadan izolyatsiya katlami joylanadi. Bunday panellar yengil (50 kg/m2) bölganligidan katta ölçamli (mas, 2—3 qavat balandlikda) qilib işlanadi. Yengil panellarni ta'mirlaş jarayonida ularni osongina almaştiriş mumkin. Panel juda tez montaj qilinadi, çunki panel karkasga boltlar yordamida biriktiriladi.
Seysmik hududlarda quriladigan bino, inşootlar va metropolitenni loyihalaş jarayonida ular odatdagi statik kuçlardan taşqari, qöşimça ravişda seysmik kuçlar ta'siriga ham hisoblanadi. Özbekistonda 1996 y.gaça sobiq umumittifoq miqyosida amalda bölgan SN va P II—7—81 (quriliş meyorlari va qoidalari)dan foydalanib kelindi. 1996 y. 1 martdan e'tiboran respublikada yangi quriliş meyorlari va qoidalari joriy etildi, 1997 y.da zilzila kuçini aniklaş uçun seysmik şkala — Özbekiston Respublikasi standarti (Öz RST 836—97) qabul qilindi. S.q.ga doir i.t. işlariga K.S. Zavriyev (Tbilisi), M. T. Örozboyev, T. R. Raşidov (Toşkent), A. G. Nazarov (Yerevan), Ye. F. Savarenskiy, S. V. Polyakov va I. L. Korçinskiy (Moskva) va b. olimlar katta hissa qöşgan. Özbekistonda S. q.ga M. T. Örozboyev asos solgan. S.q. sohasida Özbekiston FA Mexanika va inşootlarning seysmik mustahkamligi inti, Seysmologiya in-ti va ba'zi aksiyadorlik jamiyatlarida i.t. işlari olib boriladi.
Ad.: Rukovodstvo po proyektirovaniyu seysmostoykix zdaniy i soorujeniy, t. 1—4, M., 1968—71; Seysmostoykoye stroitelstvo zdaniy, M., 1971; Raşidov T., Murakkab tizimli yer osti inşootlari zilzila bardoşligining dinamik nazariyasi, T., 1972; Hobilov B. A., Inşootlar dinamikasi va zilzilabardoşligi, T., 1988; Raşidov T. (Eşonxujayev A. A. b-n birga), Seysmostoykost tonnelnix konstruksiy metropolitena melkogo zalojeniya, T., 1993.
Tursun Raşidov, Botir Hobilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЙСМОБАРДОШ ҚУРИЛИШ, зилзилабардош қурилиш — сейсмик (зилзила ботбот содир бўлиб турадиган) ҳудудларда бунёд этиладиган бино ва иншоотларни зилзила кучи (сейсмик кучлар) таъсирига бардошли қилиб қуриш. Ер куррасининг қайси ҳудудида қандай куч б-н зилзила содир бўлиши мумкинлиги сейсмик ҳудудлаштириш хариталарида белгилаб қўйилган. Ўзбекистон ҳудуди ҳам сейсмик ҳудудлар жумласига киради, унинг учун ҳам сейсмик ҳудудлаштириш хариталари тузилган. Мазкур хариталарда Тошкент, Андижон 9 балли, Фарғона, Наманган ва Самарқанд 8 балли, Бухоро 7 балли ҳудуд (зона) га киритилган ва ҳ.к. Бино ва иншоотлар ўша ҳудудда содир бўлиши мумкин бўлган зилзила кучига бардошли қилиб лойиҳаланиши ва қурилиши керак. Бино ва иншоотларнинг зилзилабардошлигини таъминлаш учун махсус антисейсмик чоратадбирлар қўлланилади (бунинг натижасида бино ва иншоотларнинг таннархи 3—10% ортади).
Зилзилабардош бино, иншоотлар ва метрополитен лойиҳасида уларнинг тарҳидаги кўриниши иложи борича содда бўлиши керак, чунки тарҳи айлана, квадрат ёки тўғри тўртбурчак шаклидаги бинолар мураккаб шаклли бино ва иншоотларга нисбатан зилзилабардошроқ бўлади. Агар меъморлик ёки фойдаланиш талабларига кўра, мураккаб шаклдаги бино ва иншоотлар қуриш лозим бўлса, у ҳолда уларни антисейсмик чоклар воситасида оддий шаклли қисмларга ажратилади.
Ғиштин деворли биноларда барча юк кўтарувчи конструкциялар (бўйлама ва кўндаланг деворлар, ёпмалар) бирбири б-н мустаҳкам боғланган ҳолдагина бино яхлит фазовий конструкция сифатида зилзила кучларига қаршилик кўрсатади. Агар бу боғланиш мавжуд бўлмаса ёки заиф бўлса, бўйлама деворлар кўндаланг деворлардан ажралиб кетиши ва баъзи ҳолларда қулаб тушиши мумкин. Девор қулагач, ораёпмалар ҳам бутунлай ёки қисман босиб қолади. Антисейсмик чоралар қўлланмаган биноларда бундай ҳодисалар кўплаб учрайди. Биноларни зилзиладан бешикаст асраб қолиш учун махсус чоралар кўрилади. Mac, бинонинг периметри бўйлаб антисейсмик камарлар ишланади, ёпмалар бирбирига ва деворларга пухта боғланади, девор бурчакларига ҳамда кесишув ерларига арматура қўйилади ва ҳ. к. Ғиштин деворларни тиклашда девор орасига вертикал йўналишда темирбетон элементлар — ўзаклар қўйиб, комплекс конструкция ҳосил қилинади. Ғиштин деворлар остига қўйиладиган гидроизоляция қатлами цемент қоришмадан ишланади; бу мақсадда толь ишлатиш тавсия этилмайди.
Йирик панелли биноларни юқори даражада механизациялаштириш имконияти катта бўлганлигидан бинокорликнинг бу услуби сейсмик ва носейсмик ҳудудларда кенг қўлланилади. Бино вазнининг енгиллиги (ғиштин деворли биноларга нисбатан 1,2—2 баравар енгил), девор материалининг мустаҳкамлиги, юк кўтарувчи конструкцияларнинг соддалиги ва юк (куч) нинг бутун сиртга бир меъёрда тарқалганлиги туфайли сейсмик зоналарда шундай бинолар кўплаб қурилади.
Сейсмик ҳудудларда қўлланиладиган ташқи девор панелларининг конструкцияси 1 ва 3 қатламли бўлиши мумкин. Бир қатламли панеллар керамзит бетон ёки енгил бетонларнинг бошқа турларидан тайёрланади. Уч катламли панелларнинг 2 четки қатлами темирбетондан ишланиб, ўрта қатлами минерал пахта, кўпикбетон сингари иссиқсовуқ ўтказмайдиган материаллардан тайёрланади. Ёпма панеллари хона ўлчамида ясалиб, тўрттала қирраси б-н деворга таянади.
Тарих синовларидан ўтган зилзилабардош конструкциялардан бири синчли иморатлардир. Бундай иморатлар Ўрта Осиёда жуда кадим замонлардан бери курилиб келинган. Синчлар турли ёғоч материаллардан ишланган. Эндиликда кўп қаватли бинолар ёғоч синчлардан эмас, ггўлат ёки темирбетон синч (каркас)лардан қурилмоқда. Янги материалларнинг механик хоссалари ёғоч материаллардан анча фарқ қилганидан булардан ишланадиган синчларнинг конструктив схемалари ҳам бошқача бўлади. Бино синчи устун, тўсин ва ёпмадан ташкил топади; улар ўзаро мустаҳкам бириктирилгач, яхлит фазовий тизимни ҳосил қилади. Тизим элементлари ҳам вертикал, ҳам горизонтал (сейсмик) кучларни қабул қилади. Синчлар орасига ғиштин девор урилади.
Ўзбекистонда ҳам темирбетон каркасли бинолар қуриш кенг тарқалган. Сейсмик ҳудудларда металл каркаслардан фойдаланиш ҳам яхши иқтисодий самара беради. Металл конструкциялар мустаҳкам ва енгил бўлганлигидан зилзилабардош бинолар бунёд этишда жуда қўл келади. Пекин металл конструкцияларнинг занглаш, юқори траларда юк кўтариш хусусиятини йўқотиш каби камчиликлари ҳам бор. Зилзила пайтида ёнғин чиқиши мумкин, шунинг учун металл қисмлар ўтга чидамли материаллар б-н қопланади. Mac, Тошкентнинг Амир Темур ҳиёбонидаги 17 қаватли «Ўзбекистон» меҳмонхонасининг 1 ва 2 қавати ёпмалари монолит, 3—17 қаватлариники йиғма темирбетондан ишланган. Ички деворлар йиғма темирбетон, ташки деворлар эса керамзитбетон панеллардан қурилган.
Чет эл бинокорлигида ташки деворлар учун енгил осма панеллар кенг қўлланилади. Енгил панеллар кам қаватли биноларда ҳам, кўп қаватли осмонўпар биноларда ҳам жуда кенг тарқалган. Хорижий мамлакатларда осма панеллар, одатда, куп катламли қилиб тайёрланади. Панелнинг юк кўтарувчи қисми алюминий ёки пўлат каркас бўлиб, ташки ва ички томонидан юпқа листлар б-н қопланади. Ўртасига пластмасса, ойна ёки минерал пахтадан изоляция катлами жойланади. Бундай панеллар енгил (50 кг/м2) бўлганлигидан катта ўлчамли (мас, 2—3 қават баландликда) қилиб ишланади. Енгил панелларни таъмирлаш жараёнида уларни осонгина алмаштириш мумкин. Панель жуда тез монтаж қилинади, чунки панель каркасга болтлар ёрдамида бириктирилади.
Сейсмик ҳудудларда қуриладиган бино, иншоотлар ва метрополитенни лойиҳалаш жараёнида улар одатдаги статик кучлардан ташқари, қўшимча равишда сейсмик кучлар таъсирига ҳам ҳисобланади. Ўзбекистонда 1996 й.гача собиқ умумиттифоқ миқёсида амалда бўлган СН ва П II—7—81 (қурилиш меъёрлари ва қоидалари)дан фойдаланиб келинди. 1996 й. 1 мартдан эътиборан республикада янги қурилиш меъёрлари ва қоидалари жорий этилди, 1997 й.да зилзила кучини аниклаш учун сейсмик шкала — Ўзбекистон Республикаси стандарти (Ўз РСТ 836—97) қабул қилинди. С.қ.га доир и.т. ишларига К.С. Завриев (Тбилиси), М. Т. Ўрозбоев, Т. Р. Рашидов (Тошкент), А. Г. Назаров (Ереван), Е. Ф. Саваренский, С. В. Поляков ва И. Л. Корчинский (Москва) ва б. олимлар катта ҳисса қўшган. Ўзбекистонда С. қ.га М. Т. Ўрозбоев асос солган. С.қ. соҳасида Ўзбекистон ФА Механика ва иншоотларнинг сейсмик мустаҳкамлиги инти, Сейсмология ин-ти ва баъзи акциядорлик жамиятларида и.т. ишлари олиб борилади.
Ад.: Руководство по проектированию сейсмостойких зданий и сооружений, т. 1—4, М., 1968—71; Сейсмостойкое строительство зданий, М., 1971; Рашидов Т., Мураккаб тизимли ер ости иншоотлари зилзила бардошлигининг динамик назарияси, Т., 1972; Ҳобилов Б. А., Иншоотлар динамикаси ва зилзилабардошлиги, Т., 1988; Рашидов Т. (Эшонхужаев А. А. б-н бирга), Сейсмостойкость тоннельных конструкций метрополитена мелкого заложения, Т., 1993.
Турсун Рашидов, Ботир Ҳобилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.