Seysmogen zonalar

Seysmogen zonalar - kuçli zilzilalar bölib turadigan xududlar. Yer pöstidagi kuçlanişlar ta'sirida özgarayotgan faol geologik struktura uzilişlaridan taşkil topadi. Bu zonalarda tektonik harakatlarning muayyan davrida yuqori magnitudali yer qimirlaşlar sodir böladi. S.z. avval hosil bölgan zilzila öçoqlari, epitsentrlari, pleystoseym maydonlari va ular b-n boğliq bölgan seysmouzilmalar, seysmodeformatsiya qoldiqlari, kelajakda kuçli tebraniş manbai şakllaniş ehtimoli bor hududlarni öz içiga oladi. S.z. yer osti çuqur qatlamlarida bölayotgan geodinamik jarayonlarni va bu qatlamlarni taşkil etgan jinslarnig tuzilişini, ularga ta'sir etadigan tektonik xususiyatlarni, şuningdek, qaysi joylarda zilzila xavfi yuqori bölişi mumkinligini, kuçli va kuçsiz yer qimirlaşlar kelib çiqiş qonuniyatlarini örganiş natijasida aniqlanadi. Katta kuçga ega bölgan zilzila öçoği muayyan geologik muhit b-n boğlangan seysmogen uzilişlarda şakllanadi va tektonik harakatlarning faollaşuvi paytida tebraniş manbalariga aylanadi. Kuçsiz zilzilalar hamma yerda toğ jinslarining darz ketişidan paydo böladi. Kuçli zilzila har gal yangi joyda, ya'ni S.z.dagi ma'lum bölgan yer qimirlaş öçoklarining davomida yoki ular orasidagi seysmogen uzilmalarda sodir böladi. Zilzila kuçi uzilmalarning kattakiçikligiga, ularda böladigan tektonik harakatlar amplitudasi, tezligiga boğliq. S.z.da geodinamik jarayonning tez rivojlanişi natijasida yer qimirlaş manbaidagi yiğilgan tektonik kuçlanişlar seysmik tölqinlar energiyasiga aylanadi. Şu sababli, S.z.ni kuçli zilzilalar generatori deyiş mumkin. Özbekiston hududida kuçli zilzila öçoklarining şakllanişi ehtimoli bölgan S.z. konsepsiyasi ilk bor yaratildi.

Seysmotektonik şaroitlarga qarab seysmik xavf bölgan har bir hududda bitta yoki bir neçta S.z. böladi. Ular hoz. zamon tektonik harakatlarning faol seysmogen uzilmalarining ölçami, zilzilalarning parametrlari (magnitudasi, çuqurligi, intensivligi va b.) ga bölinadi. Özbekistonda işlab çiqilgan S.z. konsepsiyasiga kura, ular 3 toifadan iborat. Birinçi toifali S.z.da magnitudasi 7,5, intensivligi 9 ball, ikkinçisida — magnitudasi 6,5, intensivligi 8 ball va uçinçisida — magnitudasi 5,5, intensivligi 7 ballgaça zilzilalar sodir böladi. Izlanişlar natijasida birinçi marta S.z.ning yangi tipdagi xaritasi tuzildi (561betdagi sxematik xaritaga q.). Özbekistonning şarqi va unga yondoş hududlar uçun tuzilgan bu xarita 1976 y. e'lon qilingandan keyin 1977 y.da 8 balli IsfaraBotken, 7 balli Haydarkon, 7 balli Tovoqsoy, 1980 y.da 7 balli Konibodom, 8 balli Nazarbek, 1982 y.da 8 balli Çimyon, 1984 y.da 8 balli Pop va 1985 y.da 8 balli Qayroqqum, 1988 y.da 7 balli Şomodsi, 1990 y.da Özgan, 1992 y.da 8 balli Izboskan zilzilalari sodir böddi. Ularning joyi, kuçi va magnitudasi başoratga töla mos keldi. S.z. konsepsiyasi asosida Vyetnam, Laos, Yaman mamlakatlari va Turkiyaning Egey sistemasi grabenlari uçun seysmik rayonlaştiriş xaritalari tuzilgan, şuningdek, AQŞning zilzilalarni halokatli okibatlarini kamaytiriş dasturida ham öz aksini topdi.

Ad.: Ibragimov R.N., Seysmogenniye zoni Vostoçnogo Özbekistana i seysmiçniye rayonirovaniye, M., 1976.