Seysmogramma
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 271-b. — ziyouz.com
Seysmogramma (seysmo... va ...gramma) — zilzila yoki portlaş natijasida vujudga keladigan yer tebranişlari yoki silkinişlarini maxsus asbob (seysmograf)larda qayd etilgan yozuvi. Yer qimirlaganda (yoki portlaş paytida) grunt zarralari siljiydi, bu siljişning tezligi va tezlanişi böladi. Siljişlar grafigi S, tezliklar yozuvi velosigramma, tezlaniş yozuvlari esa akselerogramma deb ataladi. Zilzilani qayd etiş muammolari b-n olimlar (mas, Xitoy olimi Çjin Xen, 78—139 yillar) milodning boşidan boşlab şuğullangan, ammo tebranişlarni yozib olişning mukammal galvanometrik usuli 20-a.da yaratildi. Sdan foydalanib zilzilaning kuçi (ball) va energiyasi (magnituda)ni aniklaş mumkin. S. asosida seysmik tölqinlar tarqalgan muhitning tuzilişi haqida ma'lumotlar olinadi.
Zilzila (yoki portlaş) manbaidan 3 xil: böylama, köndalang va sirtki tölqinlar tarqaladi. Seysmik tölkinlar birbiridan xususiyatlari va tarqaliş tezligi b-n farq kiladi. Böylama tölqinlarning tarqaliş tezligi katta (~ 8 km/s) bölganligi sababli, Yer tölqinlar darakçi rolini öynab, keyingi tölqinlarning kelişidan ogohlantiradi (rayemda S.ning boşlanğiç qismi). Köndalang tölqinlarning tarqaliş tezligi (~ 5 km/s) kiçikroq bölganligi sababli, seysmostyaga keçroq yetib keladi. Bu tölqinlarning tebraniş amplitudalari va tezlanişi katta böladi, şu sababli bino va inşootlar uçun köndalang tölqinlar xavfli hisoblanadi (S.ning örta qismi). Sirtki tölqinlarning tezligi avvalgilarinikidan kiçikroqböladi (S.ning oxirlari). S. yordamida turli seysmik tölqinlarning kuzatilayotgan punktga kelgan vaqti, zilzila paydo bölgan vaqt, zilzila öçoği va kuçi aniklanadi. S. zilzila (yoki portlaş) natijasida tölqinlar tarqalgan muhitning tuzilişini aks ettiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЙСМОГРАММА (сейсмо... ва ...грамма) — зилзила ёки портлаш натижасида вужудга келадиган ер тебранишлари ёки силкинишларини махсус асбоб (сейсмограф)ларда қайд этилган ёзуви. Ер қимирлаганда (ёки портлаш пайтида) грунт зарралари силжийди, бу силжишнинг тезлиги ва тезланиши бўлади. Силжишлар графиги С, тезликлар ёзуви велосиграмма, тезланиш ёзувлари эса акселерограмма деб аталади. Зилзилани қайд этиш муаммолари б-н олимлар (мас, Хитой олими Чжин Хэн, 78—139 йиллар) милоднинг бошидан бошлаб шуғулланган, аммо тебранишларни ёзиб олишнинг мукаммал гальванометрик усули 20-а.да яратилди. Сдан фойдаланиб зилзиланинг кучи (балл) ва энергияси (магнитуда)ни аниклаш мумкин. С. асосида сейсмик тўлқинлар тарқалган муҳитнинг тузилиши ҳақида маълумотлар олинади.
Зилзила (ёки портлаш) манбаидан 3 хил: бўйлама, кўндаланг ва сиртки тўлқинлар тарқалади. Сейсмик тўлкинлар бирбиридан хусусиятлари ва тарқалиш тезлиги б-н фарқ килади. Бўйлама тўлқинларнинг тарқалиш тезлиги катта (~ 8 км/с) бўлганлиги сабабли, Ер тўлқинлар даракчи ролини ўйнаб, кейинги тўлқинларнинг келишидан огоҳлантиради (раемда С.нинг бошланғич қисми). Кўндаланг тўлқинларнинг тарқалиш тезлиги (~ 5 км/с) кичикроқ бўлганлиги сабабли, сейсмостяга кечроқ етиб келади. Бу тўлқинларнинг тебраниш амплитудалари ва тезланиши катта бўлади, шу сабабли бино ва иншоотлар учун кўндаланг тўлқинлар хавфли ҳисобланади (С.нинг ўрта қисми). Сиртки тўлқинларнинг тезлиги аввалгилариникидан кичикроқбўлади (С.нинг охирлари). С. ёрдамида турли сейсмик тўлқинларнинг кузатилаётган пунктга келган вақти, зилзила пайдо бўлган вақт, зилзила ўчоғи ва кучи аникланади. С. зилзила (ёки портлаш) натижасида тўлқинлар тарқалган муҳитнинг тузилишини акс эттиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.