Seziy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–5-b. — ziyouz.com
Seziy (lot. caesius — zangori, havo rang, Caesium), Cs-Mendeleyev davriy sistemasining I guruxiga manub kimyoviy element; tartib rakami 55, at.m. 132,9054. Tabiiy S. 1 ta izotop 133Cs dan iborat. Uning 15 dan ortiq sun'iy radioaktiv izotoplari olingan. Bular içida eng barqarori l37Cs (T|/2 = ZZy.).
S. dastlab 1860 y.da R. Bunzen va G. Kirxgof tomonidan Germaniyaning Dyurkteym mineral suvlarini spektral usudsa tekşiriş natijasida kaşf qilingan. Metall S.ni dastlab K. Setterberg 1882 y.da suyuqlantirilgan seziy sianidni elektrolizlab olgan. S.ning spektrida 2 zangori çiziq mavjud.
S. nodir element. Yer pöstining massa jihatidan 7-10~4% ini taşkil etadi. S. pollutsit nomli mineral (alyumosilikat) hosil qiladi. S. birikmalari mineral suvlar tarkibida va tirik organizmlarda böladi. S. oz mikdorda bazalt, granit, diabaz kabi toğ jinslari tarkibida uçraydi. Lepidolit (yoki pollutsitdan) litiy, kaliy, rubidiy va kalsiy ajratilganidan keyin S. birikmalari olinadi. Sof S. oliş uçun S. galogenidlar kalsiy b-n kaytariladi.
S. sarğiş-puşti rangli, yengil, juda yumşoq işqoriy metall. Suyuqlaniş t-rasi 28,5°, qaynaş t-rasi 705°, ziçligi 1,90 g/sm3 (20°da). S.ning yoruglikka sezgirligi barça me-tallarnikidan yuqori.
U juda faol metall, havoda öz-özidan alangalanadi, hatto vakuumdan ham öziga kislorodni tortib oladi. S. parafin moyida saklanadi. S. suv b-n şiddatli reaksiyaga kirişib, seziy gidroksid CsOH hosil qiladi; bunda vodorod ham ajralib çiqadi va portlaş yuz beradi. S. galogenlar b-n alanga hosil qilib, şiddatli reaksiyaga kirişadi. S.ning oltingugurt b-n reaksiyasi ham şu tarzda boradi. S. kuçli qaytaruvçi. 300° dayoq SiO2 dan kremniyni qaytaradi. S. fotoelementlar i.ç.da, ba'zi birikmalari tibbiyotda, Csl, CsBe dan tayyorlangan prizmalar infraqizil spektroskopiyada işlatiladi. S. birikmalaridan katalizda ham foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦЕЗИЙ (лот. caesius — зангори, ҳаво ранг, Caesium), Cs-Менделеев даврий системасининг I гурухига мануб кимёвий элемент; тартиб раками 55, ат.м. 132,9054. Табиий Ц. 1 та изотоп 133Cs дан иборат. Унинг 15 дан ортиқ сунъий радиоактив изотоплари олинган. Булар ичида энг барқарори l37Cs (T|/2 = ЗЗй.).
Ц. дастлаб 1860 й.да Р. Бунзен ва Г. Кирхгоф томонидан Германиянинг Дюрктейм минерал сувларини спектрал усудца текшириш натижасида кашф қилинган. Металл Ц.ни дастлаб К. Сеттерберг 1882 й.да суюқлантирилган цезий цианидни электролизлаб олган. Ц.нинг спектрида 2 зангори чизиқ мавжуд.
Ц. нодир элемент. Ер пўстининг масса жиҳатидан 7-10~4% ини ташкил этади. Ц. поллуцит номли минерал (алюмосиликат) ҳосил қилади. Ц. бирикмалари минерал сувлар таркибида ва тирик организмларда бўлади. Ц. оз микдорда базальт, гранит, диабаз каби тоғ жинслари таркибида учрайди. Лепидолит (ёки поллуцитдан) литий, калий, рубидий ва кальций ажратилганидан кейин Ц. бирикмалари олинади. Соф Ц. олиш учун Ц. галогенидлар кальций б-н кайтарилади.
Ц. сарғиш-пушти рангли, енгил, жуда юмшоқ ишқорий металл. Суюқланиш т-раси 28,5°, қайнаш т-раси 705°, зичлиги 1,90 г/см3 (20°да). Ц.нинг ёругликка сезгирлиги барча ме-талларникидан юқори.
У жуда фаол металл, ҳавода ўз-ўзидан алангаланади, ҳатто вакуумдан ҳам ўзига кислородни тортиб олади. Ц. парафин мойида сакланади. Ц. сув б-н шиддатли реакцияга киришиб, цезий гидроксид CsOH ҳосил қилади; бунда водород ҳам ажралиб чиқади ва портлаш юз беради. Ц. галогенлар б-н аланга ҳосил қилиб, шиддатли реакцияга киришади. Ц.нинг олтингугурт б-н реакцияси ҳам шу тарзда боради. Ц. кучли қайтарувчи. 300° даёқ SiO2 дан кремнийни қайтаради. Ц. фотоэлементлар и.ч.да, баъзи бирикмалари тиббиётда, Csl, CsBe дан тайёрланган призмалар инфрақизил спектроскопияда ишлатилади. Ц. бирикмаларидан катализда ҳам фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.