Sezuvçanlik

Sezuvçanlik SEZUVÇANLIK, sezgirlik, ta'sirçanlik — tirik organizmning taşqi va içki muhit ta'sirini qabul qiliş xususiyati; tor ma'noda analizatorlarning qözğatuvçilarga javob qaytariş qobiliyati. Nerv sistemasiga ega hayvonlarda ixtisoslaşgan seziş hujayra (retseptor)lari turli qözğatuvçilarga nisbatan yuqori darajada tanlaş sezuvçanligiga ega. Mutlaq va differensial S. farq qilinadi. Analizatorlar qözğatuvçilarning minimal darajadagi eng kuçsiz ta'siri (sezgining mutlaq çegarasi)ni seziş qobiliyati mutlaq S.ni ifodalaydi. Sezgining mutlaq çegarasi b-n mutlaq S. birbiriga teskari proporsionaldir. Mas, bir stakan çoydagi şirinlikni seziş uçun bir odam 1 qoşiq şakar solişi yetarli bölsa, boşqasi 2—3 qoşiq solişi mumkin. Analizatorlarning qözğatuvçilar orasidagi bilinarbilinmas farqlar, özgarişlarni seziş qobiliyati differensial S. deb ataladi. Sezişda qözğatuvçining bilinarbilinmas özgariş tuğdiradigan mikdorining ozgina ösişi sezgining differensial çegarasi deyiladi. Differensial S. ham differensial çegara b-n teskari proporsionaldir.

Sezgi çegaralari va S. qözğaliş hamda tormozlaniş jarayonlari b-n belgilanadi.

Nerv sistemasi qançalik qözğaluvçan bölsa, S. şunçalik yuqori böladi va aksinça. Qözğaliş jarayoni miya pöstloğining biror qismida hosil bölib, boşqa qismlarga tarqaladi. Keyinçalik maşq qilib boriş tufayli qözğaliş ma'lum nerv hujayralarida differensiallanadi, farqlanadi.

Qözğatuvçining ta'siri özgarişi b-n S ham özgaradi; qözğatuvçilar sust ta'sir etganda S. oşadi, kuçli ta'sir etganda S. kamayadi. S. analizatorlarning özaro ta'siri natijasida ham özgaradi. Şuningdek, S.dagi özgariş hayot şaroiti, inson faoliyati b-n uzviy boğliq. Ayrim kasalliklar ta'sirida S. özgarişi (kamayişi yoki ortişi), izdan çiqişi yoki butunlay yöqolişi mumkin.