Sfalerit
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 806-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 65%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Sfalerit (yun. sphaleros — aldamçi), pyx aldamçisi — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ZnS (67,1% Zn va 32,9% S). Izomorf aralaşmalari: Fe(26% gaça), Mp (8,4% gaça), Si (15% gaça), Cd (9,2% gaça), In (2,5%gaça), Hg(35% gaça), Sn (2% gaça), Ti (1% gaça), Ga, Co, Ag. Temirga boy (10% dan köproq) turi marmatit, rangeiz va oç ranglisi kleyofan deb ataladi. S. strukturasi — S atomlaridan taşkil toptan ziç kubik holatda bölib, tetraedrik böşliqlarda Zn atomlari joylaşgan, ZnSNing geksagonal modifikatsiyasi vyursit deb ataladi. S.ning aralaşmalarsiz xili rangeiz va şaffof, tarkibida Fe borlari jigarrangdanqoragaça, Fe aralaşmasi oz bulganlarining yaşilsarğiş rangi Cdra, qizil rangi tarkibidagi Mp, Si, Ag, In va Ti ga boğliq. Olmosdek yaltiroq. Qattiqligi 3,4—4; ziçligi 3,9—4,1 g/ sm3. Mört. Pyezoelektrik va piro elektrik xususiyatlarga ega. Asosan gidrotermal konlar (galenit, pirit, xalkopirit, arsenopirit, kvars, kalsit, barit, dolomit bilan birga) hamda çökindi konlarş hosil böladi. Oksidlaniş zonasida pyx sulfati (goslarit) va rux karbonati — smitsonitta, metamorfizmda sinkitta, franklinit, villemit va b. minerallarga aylanadi. S. rux uçun asosiy ruda bölib, undan yana Cd, In va Ga kabi qimmatbaho nodir metallar ham ajratib olinadi. S. Qurama toğlari yon bağridagi (Özbekiston, Tojikiston) qörğoşinrux (Qörğoşinkon, Oltintopgan, Sardob), oltinkumuş (Laşkarak, Qöşbuloq), mismolibden (Qalmoqqir), kassiteritsulfidli (Novgarzonsoy) va b. köpgina rudali konlarda gidrotermal şaroitda paydo böladi. Özbekiston Ğarbida Uçquloç, Özbekiston janubida kolçedanpolimetalli Xondiza, Tozaçorva (Hisor toğlari) konlari mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СФАЛЕРИТ (юн. sphaleros — алдамчи), pyx алдамчиси — сульфидлар синфига мансуб минерал. Кимёвий таркиби ZnS (67,1% Zn ва 32,9% S). Изоморф аралашмалари: Fe(26% гача), Мп (8,4% гача), Си (15% гача), Cd (9,2% гача), In (2,5%гача), Hg(35% гача), Sn (2% гача), Ti (1% гача), Ga, Co, Ag. Темирга бой (10% дан кўпроқ) тури марматит, рангеиз ва оч ранглиси клейофан деб аталади. С. структураси — S атомларидан ташкил топтан зич кубик ҳолатда бўлиб, тетраэдрик бўшлиқларда Zn атомлари жойлашган, ZnSНинг гексагонал модификацияси вюрцит деб аталади. С.нинг аралашмаларсиз хили рангеиз ва шаффоф, таркибида Fe борлари жигаррангданқорагача, Fe аралашмаси оз булганларининг яшилсарғиш ранги Cdra, қизил ранги таркибидаги Мп, Си, Ag, In ва Ti га боғлиқ. Олмосдек ялтироқ. Қаттиқлиги 3,4—4; зичлиги 3,9—4,1 г/ см3. Мўрт. Пьезоэлектрик ва пиро электрик хусусиятларга эга. Асосан гидротермал конлар (галенит, пирит, халькопирит, арсенопирит, кварц, кальцит, барит, доломит билан бирга) ҳамда чўкинди конларш ҳосил бўлади. Оксидланиш зонасида pyx сульфати (госларит) ва рух карбонати — смитсонитта, метаморфизмда цинкитта, франклинит, виллемит ва б. минералларга айланади. С. рух учун асосий руда бўлиб, ундан яна Cd, In ва Ga каби қимматбаҳо нодир металлар ҳам ажратиб олинади. С. Қурама тоғлари ён бағридаги (Ўзбекистон, Тожикистон) қўрғошинрух (Қўрғошинкон, Олтинтопган, Сардоб), олтинкумуш (Лашкарак, Қўшбулоқ), мисмолибден (Қалмоққир), касситеритсульфидли (Новгарзонсой) ва б. кўпгина рудали конларда гидротермал шароитда пайдо бўлади. Ўзбекистон Ғарбида Учқулоч, Ўзбекистон жанубида колчеданполиметалли Хондиза, Тозачорва (Ҳисор тоғлари) конлари мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.