Sferik astronomiya

Sferik astronomiya - astrometriya bölimi; yoritqiçlarning (yulduzlar, Quyoş, Oy, sayyoralar, sun'iy osmon jismlari va b.) osmon sferasidagi körinma vaziyati va harakatini anikdaş bilan boğliq masalalarni matematik usulda yeçiş uslublarini işlab çiqadi. S.a.ning asosiy tuşunçasi osmon sferasidir. Osmon sferasidagi yoritqiçga bölgan har bir yönaliş sferada nukta bilan, tekislik esa doira bilan tasvirlanadi. Osmon sferasidagi nuqtalarning özaro joylaşişi va harakatini örganiş uçun koordinata sistemalari qöllanadi (q. Astrometrik koordinatalar). Bir koordinata sistemasidan ikkinçi koordinata sistemasiga utiş sferik trigonometriya formulalari yordamida amalga oşiriladi.

S.a. ning muhim vazifalaridan biri vaqt hisobi astronomik sistemasining nazariy asosini yaratişdan iborat. Yerning öz öqi atrofida va Quyoş atrofidagi davriy harakati vaqt hisobining asosi qilib olinadi. Yer aylanişi qaysi nuqta (bahorgi tengkunlik va Quyoş) ga nisbatan olinişiga qarab vaqt hisobi yulduz va quyoş sutkalarida olib boriladi. Kalendarta Yerning Quyoş atrofida aylaniş davri — tropik yil asos qilib olingan. Astronomiyada vaqt hisobi bevosita tropik yillarda, örtaça uz. 365, 25 sutka bölgan kalendar yillarda yoki uzluksiz yil hisobi (ya'ni Yuliy davri) da olib boriladi.

Yoritqiçlarning kuzatişdan topilgan örinlari quyidagi sabablarga köra haqiqiy örinlariga nisbatan siljigan böladi; 1) pretsessiya ta'sirida Yerning öqi yönalişini davriy ravişda (26000 yilda) özgartirib, konus sirtini hosil qiladi. Yer öqining bunday ilgarilanma harakati nutatsiya tufayli kiçik tebranişlarga ham ega; 2) osmon sferasida yulduzlarning körinma örni uning haqiqiy örnidan yoruğlik aberratsiyasi tufayli farq qiladi. Bu hodisa kuzatuvçi va yoritqiçlarning birbiriga nisbatan harakati natijasida, ya'ni Yerning Quyoş atrofidagi harakati tufayli yillik aberatsiya, Yerning öz öqi atrofida aylanişi tufayli sutkali aberratsiya ta'sirida röy beradi. Aberratsiya natijasida yoritqiç apeks tomon siljigan böladi; 3) Yerning öz öqi atrofida aylanişi va Quyoş atrofidagi harakati natijasida kuzatuvçi yoritqiçga nisbatan öz yönalişini ham özgartiradi, ya'ni parallaktik siljiş röy beradi. Şuning uçun Quyoş sistemasidagi jismlarni kuzatganda ularning koordinatalarini Yer markaziga (sutkali parallaks), yulduzlarni kuzatganda quyoş sistemasining markaziga, ya'ni Quyoşga (yillik parallaks) hisoblaşlar yöli bilan keltiriladi. Parallaktik siljişning kattaligi yoritqiçgaça bölgan masofaga boğliq; 4) refraksiya tufayli yoritkiç zenitga tomon kötarilgan bölib körinadi. Yoritqiçlarni kuzatiş natijasidan yukrrida keltirilgan omillarni hisobga oliş bilan geografik koordinatalar, azimut va vaktni hisoblaş kabi amaliy hamda nazariy masalalar yeçiladi. Kuzatiş natijalari asosida astronomik doimiyliklarni aniklaş S. a.ni fundamental astrometriya va osmon mexanikasi bilan, Quyoş sistemasidagi jismlarning sirt koordinatalarini aniklaş uni amaliy astronomiya bilan uzviy boğlaydi. Bundan taşqari, S.a. Quyoş va Oy tutilişi, yulduzlarning Oy tomonidan tusilişi, sayyoralarning quyoş gardişidan utişi va b. hisoblaş usullarini ham işlab çiqadi.