Şad
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 5-b. — ziyouz.com
Şad ŞAD, şod — Turk xoqonligi boşqaruvidagi unvon. Qad. turk bitiktoşlarida, xitoy, yunon, arab manbalarida uçraydi. Xitoy manbalarida şa yoki şe şakllarda qayd etiladi. Ş. Turk xokrnligida boş xukmdor — xoqondan keyingi urinda turuvçi yabğudan söng eng yuqori unvon bölib, uşbu unvonga, asosan, xokrn xonadoniga mansub, biror ölkaga ma'mur qilib tayinlangan va öz qöşiniga ega bölgan tegin, şahzodalar sazovor bulişgan. Xoqonlikning markaziy hokimiyatida xoqon, öng (Tölas) va söl (Tarduş) qanotlari boşkaruvida Ş.lar turar edi. Turk xokrnligi davrida Çoç, Buxoro, Toxaristonni Ş.lar boşqargani xitoy va arab manbalaridan ma'lum. Jumladan, xitoylik rohib Stan Szan 629—645 y.lar oraliğida Ğarbiy Turk xoqoni Tun yabgu (618—630) himoyatida Ğarbiy ölkalarga sayohat kilgan paytida Toxaristonda ham böladi. Toxariston yabğularining markazi Qunduzda uni Tun yabğuning öğli Tarduşad qarşi oladi. Tarduşad 7—8 a.larda hukm surgan Toxariston yabğulari sulolasining asosçisi hisoblanadi. Şuningdek, Şi (Çoç) da 7-a.ning 2-yarmida Şuju Ş., Buxoroda 7—8 a.larda Kono Ş., Tuğşoda (Tuğşad), Toxaristondagi Çağoniyon hokimligida 710y.larda Ş. unvonli turkiy hukmdorlar bölişgan. Xazar xoqonligi (7—9-a.lar) va Uygur xoqonligi (8—9-a.lar) boşqaruvida ham Ş. unvoni nufuzli unvonlardan hisoblangan.
Ad.: Abdurahmonov Ğ., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАД, шод — Турк хоқонлиги бошқарувидаги унвон. Қад. турк битиктошларида, хитой, юнон, араб манбаларида учрайди. Хитой манбаларида ша ёки ше шаклларда қайд этилади. Ш. Турк хокрнлигида бош хукмдор — хоқондан кейинги уринда турувчи ябғудан сўнг энг юқори унвон бўлиб, ушбу унвонга, асосан, хокрн хонадонига мансуб, бирор ўлкага маъмур қилиб тайинланган ва ўз қўшинига эга бўлган тегин, шаҳзодалар сазовор булишган. Хоқонликнинг марказий ҳокимиятида хоқон, ўнг (Тўлас) ва сўл (Тардуш) қанотлари бошкарувида Ш.лар турар эди. Турк хокрнлиги даврида Чоч, Бухоро, Тохаристонни Ш.лар бошқаргани хитой ва араб манбаларидан маълум. Жумладан, хитойлик роҳиб Стань Цзан 629—645 й.лар оралиғида Ғарбий Турк хоқони Тун ябгу (618—630) ҳимоятида Ғарбий ўлкаларга саёҳат килган пайтида Тохаристонда ҳам бўлади. Тохаристон ябғуларининг маркази Қундузда уни Тун ябғунинг ўғли Тардушад қарши олади. Тардушад 7—8 а.ларда ҳукм сурган Тохаристон ябғулари сулоласининг асосчиси ҳисобланади. Шунингдек, Ши (Чоч) да 7-а.нинг 2-ярмида Шужу Ш., Бухорода 7—8 а.ларда Коно Ш., Туғшода (Туғшад), Тохаристондаги Чағониён ҳокимлигида 710й.ларда Ш. унвонли туркий ҳукмдорлар бўлишган. Хазар хоқонлиги (7—9-а.лар) ва Уйгур хоқонлиги (8—9-а.лар) бошқарувида ҳам Ш. унвони нуфузли унвонлардан ҳисобланган.
Ад.: Абдураҳмонов Ғ., Рустамов А., Қадимги туркий тил, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.