Şafaq
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61-b. — ziyouz.com
Şafaq — Quyoş botişi yoki çiqişi oldidan atmosferada paydo böladigan rangbarang nurlar; ularning rangi Quyoşning gorizontdan uzoqyaqinligiga boğliq. Quyoş gorizontga yaqinlaşganda va bulut bölmaganda osmon sariq yoki qizğiş rangga kiradi, ba'zan qönğirroq tus oladi. Bu holat Quyoş nurlari atmosferada uzun qiya yölni bosib ötayotganda havorang va binafşa nurlarning tarqayaişi tufayli kuçsizlanib sodir böladi, qolgan nurlardan yoruğlik olgan atmosfera esa sarğiş va qizğiş rangga kiradi.
Quyoş botib, gorizont tagiga öta boşlaşi bilan qoronğu tuşa boşlaydi. Lekin qoronğu birdaniga tuşmaydi. Örta kengliklarda 2—3° tuşgandan keyin esa Ş. nurida puşti doğ paydo böladi, bu rang Quyoş 6° pastga tuşgunga qadar tobora ravşanlaşa borib, töq qizil rangga aylanadi va sekin-asta segment şaklini oladi. Bu rang Quyoşning qizğiş nurlari 20 km balandlikdagi atmosferaning çangli qatlamiga uçraganda paydo böladi.
Keyinroq töq qizil yoruğlik öçib, gorizont ustidagi töq sariq va qizil çiziqlar ravşanroqböla boradi. Ş.ning oqiş va kökiş doğlari esa pastga tuşadi va xiralaşadi. Töq qizil yoruğlik öçişi bilan tezda qoronğu tuşadi. Quyoşning gorizontdan 6° pastga tuşişigaça bölgan Ş. fuqaro Ş. i deyiladi. Yerning soyasi va uning rangbarang xoşiyasi öçadi va qoronğilaşib borayotgan osmonda deyarli körinmay qoladi. Quyoş 12° botişiga qadar bölgan bu davrga navigatsiya Ş.i deyiladi. Şundan söng ğarb tomondagi rangbarang çiziqlar yaşimtir rangga kiradi, Quyoş 18° tuşgandan keyin esa Ş. butunlay yöqolib, eng xira yulduzlar körinadi va tun boşlanadi. Bu davrga esa astronomik Ş. deyiladi. Tong şafaği ham xuddi şunday, lekin teskari tartibda röy beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАФАҚ — Қуёш ботиши ёки чиқиши олдидан атмосферада пайдо бўладиган рангбаранг нурлар; уларнинг ранги Қуёшнинг горизонтдан узоқяқинлигига боғлиқ. Қуёш горизонтга яқинлашганда ва булут бўлмаганда осмон сариқ ёки қизғиш рангга киради, баъзан қўнғирроқ тус олади. Бу ҳолат Қуёш нурлари атмосферада узун қия йўлни босиб ўтаётганда ҳаворанг ва бинафша нурларнинг тарқаяиши туфайли кучсизланиб содир бўлади, қолган нурлардан ёруғлик олган атмосфера эса сарғиш ва қизғиш рангга киради.
Қуёш ботиб, горизонт тагига ўта бошлаши билан қоронғу туша бошлайди. Лекин қоронғу бирданига тушмайди. Ўрта кенгликларда 2—3° тушгандан кейин эса Ш. нурида пушти доғ пайдо бўлади, бу ранг Қуёш 6° пастга тушгунга қадар тобора равшанлаша бориб, тўқ қизил рангга айланади ва секин-аста сегмент шаклини олади. Бу ранг Қуёшнинг қизғиш нурлари 20 км баландликдаги атмосферанинг чангли қатламига учраганда пайдо бўлади.
Кейинроқ тўқ қизил ёруғлик ўчиб, горизонт устидаги тўқ сариқ ва қизил чизиқлар равшанроқбўла боради. Ш.нинг оқиш ва кўкиш доғлари эса пастга тушади ва хиралашади. Тўқ қизил ёруғлик ўчиши билан тезда қоронғу тушади. Қуёшнинг горизонтдан 6° пастга тушишигача бўлган Ш. фуқаро Ш. и дейилади. Ернинг сояси ва унинг рангбаранг хошияси ўчади ва қоронғилашиб бораётган осмонда деярли кўринмай қолади. Қуёш 12° ботишига қадар бўлган бу даврга навигация Ш.и дейилади. Шундан сўнг ғарб томондаги рангбаранг чизиқлар яшимтир рангга киради, Қуёш 18° тушгандан кейин эса Ш. бутунлай йўқолиб, энг хира юлдузлар кўринади ва тун бошланади. Бу даврга эса астрономик Ш. дейилади. Тонг шафағи ҳам худди шундай, лекин тескари тартибда рўй беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.