Şaftoli

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61–62-b. — ziyouz.com

Şaftoli (Regasa) — ra'noguldoşlarga mansub daraxtlar turkumi; mevali daraxti. Vatani — Örta Osiyo. 6 turi ma'lum: oddiy Ş., gansun Ş.si, david Ş.si, potanin Ş.si, mir Ş.si, farğona Ş.si.

AQŞ, Yevropaning janubi, Yaponiya, Xitoy, Turkiya, Örta Osiyo, Zakavkazyeda keng tarqalgan. Bundan 2 ming yil oldin madaniylaştirilgan. 5000 ga yaqin navi bor. Hoz. davrda Şim. va Janubiy yarim şarning barça subtropik va tropik mamlakatlarida östiriladi. Jahon böyiça yalpi hosili 12,0 mln. t (1999). Özbekistonda ekin maydoni jihatidan mevali daraxtlar orasida 3-örinni egallaydi.

Boğdorçilikda, asosan, oddiy Ş. turi navlari östiriladi (boşqa turlaridan manzarali ösimlik yoki payvandtag sifatida foydalaniladi). Böyi 3—9 m, bargi ketmaket joylaşgan, naştarsimon, gullari ikki jinsli. Mevasi sersuv (50— 600 g gaça), danakli, yassi dumaloq, tuxumsimon, oqişyaşildan töq qizilgaça, tukli va tuksiz (luççak). Eti kökimtiroq, oç puşti, sariq, töq qizil, danagidan ajraladi (ajralmaydigan navlari ham bor), mazasi nordonşirin, şirin. Tarkibida 80—90% suv, 10— 14% qand, 0,081,02% olma, vino, limon kislota, 0,56—1,26% pektin, şuningdek, oşlovçi va azotli moddalar, A, S, V vitaminlari, danagi mağzida 20—60% yoğ, amigdalin, oqsil moddalar va boşqalar bor. Yangiligida yeyiladi, qoqi, konserva (jem, murabbo, kompot) qilinadi, bargi va guli qaynatmasi xalq tabobatida boş oğriği, revmatizm, oşqozoniçak kasalliklarini davolaşda qöllaniladi. Ş. yaxşi asal beruvçi daraxt.

Ş. danagidan va payvand qilib qöpaytiriladi. Payvandtag sifatida odsiy Ş. va boşqalar turlari uruğköçati, bodom, toğolça, ba'zan örikdan foydalaniladi. Hosiddorligi 200—400 s/ga. Ekilganidan keyin 3 — 4yili hosilga kiradi. 12—15 yil yaxşi hosil beradi (daraxti 100—150 kg gaça). Özbekistonda apr.da gullaydi, naviga qarab mevasi may—okt. oylarida pişadi. Ş. nisbatan issiqsevar, yoruğsevar va —15, — 20° li qisqa sovuqlarga çidaydi, —25° da nobud böladi, ayniqsa, gullagan paytida bahorgi qorasovuqlardan köp zararlanadi. Köçati kuzda va bahorda 25—30 sm çuqurlikda haydalgan yerga 5x4, 5x5, 6x3 m sxemada ekiladi. Yoş daraxtlar vegetatsiya davrida 15—16, hosilga kirganlari 4—5, toşloq yerlarda 10—12 marta suğoriladi. Ş.ga kosasimon şakl beriladi va har yili erta bahorda butaladi. Özbekistonda 50 ga yaqin navlari r-nlaştirilgan. Ş.ning ertapişar — Anjir şaftoli. Lola, Morettini; örtapişar — Zafar, Start, Malinoviy, Elberta, Şirinmağiz, Oq şaftoli, keçki — Salvey, Farhod navlari köp ekiladi.

Kasalliklari: barg bujmayişi, şira oqişi, doğlaniş va boşqalar.

Zararkunandalari: Ş. barg biti, Ş. kuyasi, Ş. tana biti. Ularga qarşi bahorda kurtaklar börtişiga qadar insektitsidlar va fungitsidlar bilan işlov beriladi.

Ad.: Örik, şaftoli, olxöri, T., 1960; Pomologiya Uzbekistana, T., 1983; Sobirov M . Q., Tomorqa boğdorçiligi, T., 1991.

Sulton Xolnazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАФТОЛИ (Регаса) — раъногулдошларга мансуб дарахтлар туркуми; мевали дарахти. Ватани — Ўрта Осиё. 6 тури маълум: оддий Ш., гансун Ш.си, давид Ш.си, потанин Ш.си, мир Ш.си, фарғона Ш.си.

АҚШ, Европанинг жануби, Япония, Хитой, Туркия, Ўрта Осиё, Закавказьеда кенг тарқалган. Бундан 2 минг йил олдин маданийлаштирилган. 5000 га яқин нави бор. Ҳоз. даврда Шим. ва Жанубий ярим шарнинг барча субтропик ва тропик мамлакатларида ўстирилади. Жаҳон бўйича ялпи ҳосили 12,0 млн. т (1999). Ўзбекистонда экин майдони жиҳатидан мевали дарахтлар орасида 3-ўринни эгаллайди.

Боғдорчиликда, асосан, оддий Ш. тури навлари ўстирилади (бошқа турларидан манзарали ўсимлик ёки пайвандтаг сифатида фойдаланилади). Бўйи 3—9 м, барги кетмакет жойлашган, наштарсимон, гуллари икки жинсли. Меваси серсув (50— 600 г гача), данакли, ясси думалоқ, тухумсимон, оқишяшилдан тўқ қизилгача, тукли ва туксиз (луччак). Эти кўкимтироқ, оч пушти, сариқ, тўқ қизил, данагидан ажралади (ажралмайдиган навлари ҳам бор), мазаси нордонширин, ширин. Таркибида 80—90% сув, 10— 14% қанд, 0,081,02% олма, вино, лимон кислота, 0,56—1,26% пектин, шунингдек, ошловчи ва азотли моддалар, А, С, В витаминлари, данаги мағзида 20—60% ёғ, амигдалин, оқсил моддалар ва бошқалар бор. Янгилигида ейилади, қоқи, консерва (жем, мураббо, компот) қилинади, барги ва гули қайнатмаси халқ табобатида бош оғриғи, ревматизм, ошқозоничак касалликларини даволашда қўлланилади. Ш. яхши асал берувчи дарахт.

Ш. данагидан ва пайванд қилиб қўпайтирилади. Пайвандтаг сифатида одций Ш. ва бошқалар турлари уруғкўчати, бодом, тоғолча, баъзан ўрикдан фойдаланилади. Ҳосиддорлиги 200—400 ц/га. Экилганидан кейин 3 — 4йили ҳосилга киради. 12—15 йил яхши ҳосил беради (дарахти 100—150 кг гача). Ўзбекистонда апр.да гуллайди, навига қараб меваси май—окт. ойларида пишади. Ш. нисбатан иссиқсевар, ёруғсевар ва —15, — 20° ли қисқа совуқларга чидайди, —25° да нобуд бўлади, айниқса, гуллаган пайтида баҳорги қорасовуқлардан кўп зарарланади. Кўчати кузда ва баҳорда 25—30 см чуқурликда ҳайдалган ерга 5x4, 5x5, 6x3 м схемада экилади. Ёш дарахтлар вегетация даврида 15—16, ҳосилга кирганлари 4—5, тошлоқ ерларда 10—12 марта суғорилади. Ш.га косасимон шакл берилади ва ҳар йили эрта баҳорда буталади. Ўзбекистонда 50 га яқин навлари р-нлаштирилган. Ш.нинг эртапишар — Анжир шафтоли. Лола, Мореттини; ўртапишар — Зафар, Старт, Малиновий, Эльберта, Ширинмағиз, Оқ шафтоли, кечки — Сальвей, Фарҳод навлари кўп экилади.

Касалликлари: барг бужмайиши, шира оқиши, доғланиш ва бошқалар.

Зараркунандалари: Ш. барг бити, Ш. куяси, Ш. тана бити. Уларга қарши баҳорда куртаклар бўртишига қадар инсектицидлар ва фунгицидлар билан ишлов берилади.

Ад.: Ўрик, шафтоли, олхўри, Т., 1960; Помология Узбекистана, Т., 1983; Собиров М . Қ., Томорқа боғдорчилиги, Т., 1991.

Султон Холназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.