Şahrixon tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 86–87-b. — ziyouz.com

Şahrixon tumani - Andijon viloyatidagi tuman. 1926 yil 29 sentyabrda taşkil etilgan. Ğarbdan Böz, şim. dan Baliqçi, Oltinköl, şarqdan Asaka, jandan Farğona viloyatining Quva tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 0,33 ming km2. Aholisi 215,3 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Şahrixon), 12 qişloq fuqarolari yiğini (Abdubiy, Guliston, Nazarmahram, Naynova, Paxtaobod, Toştepa, Çöja, Yuqori Şahrixon, Yangiyöl, Özbekiston, Örta Şahrixon, Haqiqat) bor. Markazi — Şahrixon şahri.

Tabiati. Tuman hududi Şahrixonsoyning keng yoyilmasida, QuvaAndijon adirlari bilan Qoradaryo örtasidagi tekislikda joylaşgan. Örtaça bal. 400—680 m. Tekislikning ustki qismi törtlamçi davr allyuvial yotqiziqlaridan taşkil topgan. Markaziy Farğonaning içki qismiga kirib boradi. Iqlimi kontinental; qişi yumşoq, yozi issiq. Yanv.ning örtaça t-rasi —2,5° dan —3,2° gaça, iyulniki 27°—29°, eng past tra —26°, eng yuqori t-ra 45°. Yiliga 300—350 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 212—216 kun. Tuproqlari böz, ötloqi botqoq, ötloqi böz, ba'zi joylarda qumoq şörxok tuproqlar. Ötloqi botqoq tuproqli joylarda yer osti suvi yuza (1—2 m). Yovvoyi ösimliklardan ajriq, qamiş, qiyoq, yantoq, oqboş, ituzum, semizöt, şöra, yalpiz, qirqböğim va ğumay ösadi. Yovvoyi hayvonlardan faqat tulki, quyon uçraydi xolos; quşlardan olaqanot, çumçuq, qaldirğoç, bedana, qarğa, laylak, hakka, zağizğon, musiça uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar; şuningdek, rus, tatar, qirğiz, tojik, uyğur, qozoq va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 652 kişi. Qişloq aholisi 154 ming kişi, şahar aholisi 61,3 ming kişi.

Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. Paxta tozalaş, ta'mirlaş, töqimaçilik, tikuvtrikotaj korxonalari va boşqalar faoliyat körsatadi. Qöşma korxonalardan: Özbekiston—Koreya «Kosmo Elektroniks KOLTD», Özbekiston—Xitoy «RivojTyanjin», Özbekiston—Hindiston «RivojNorind», ÖzbekistonGermaniya «Interteks», Özbekiston—Rossiya «Anteks» işlab turibdi. Ş.t.da 640 dan ortiq kiçik korxona mavjud.

Q.x.ning yetakçi tarmoqlari paxtaçilik va ğallaçilik. Pillaçilik ham rivojlangan. 16 şirkat, 580 dan ziyod fermer, 2 öquvtajriba xöjaligi, 15 ta xususiylaştirilgan çorvaçilik fermasi bor. Tumanda 16 ming gektar ekin maydonining 8,5 ming gektariga paxta, 6,5 ming gektariga buğdoy ekiladi. Şuningdek, sabzavot, poliz, ozuqa ekinlari va boşqalar mavjud. Meva, uzum yetiştiriladi. Ş.t. jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 45,8 ming qoramol, 121,5 ming parranda, 300 ga yaqin yilqi boqiladi.

Transportning asosiy turi avtomobil transportidir. Tumanda mahalliy va respublika ahamiyatiga ega bölgan avtomobil yöllari uz. 400 km dan ortiq. Asakadan Şahrixongaça 15 km uzunlikda t.y. ötkazilgan. Ş.t.da 2004/05 öquv yilida 63 umumiy ta'lim maktabi va 4 litseyda 54,3 ming öquvçi ta'lim oldi (2004). 5 kasb-hunar kollejida 5 mingga yaqin talaba öqiydi. Bolalar musiqa va sport maktablari bor. Markaziy kutubxona va uning 46 ta tarmoği, muzey, madaniyat saroyi mavjud. 3 kasalxona (855 örin) va boşqalar tibbiy muassasalarda 310 vraç (har 10 ming aholiga örtaça 15 vraç) işlaydi. Sanatoriy faoliyat körsatadi. Tumandan S. Abdurasulov «Özbekiston Qahramoni» (1996) unvonini olgan.

1982 yilda Özbekiston FA Samarqand arxeologiya ilmiy tekşiriş institutining olimlari tomonidan mahalliy olimlar bilan hamkorlikda tumandagi Kamoltepa tepaligida arxeologik qazişma işlari ötkazildi. Natijada bu tepalik 1— 4-asrlarda kulolçilik şaharçasi bölganligi aniklandi. Tumanda hunarmandçilik (piçoqçilik, beşikçilik, döppidözlik, misgarlik va boşqalar) qadimdan taraqqiy etgan. Şahrixon şahrida YUNESKO röyxatiga olingan Ponsod masjidi (1825) me'moriy yodgorligi saqlangan. Şahrixondan Andijon va boşqalar şahar va yirik aholi punktlariga avtobus qatnaydi. 1931 yildan «Yangi Hayot» tuman gaz. çiqariladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАҲРИХОН ТУМАНИ - Андижон вилоятидаги туман. 1926 йил 29 сентябрда ташкил этилган. Ғарбдан Бўз, шим. дан Балиқчи, Олтинкўл, шарқдан Асака, жандан Фарғона вилоятининг Қува туманлари билан чегарадош. Майд. 0,33 минг км2. Аҳолиси 215,3 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Шаҳрихон), 12 қишлоқ фуқаролари йиғини (Абдубий, Гулистон, Назармаҳрам, Найнова, Пахтаобод, Тоштепа, Чўжа, Юқори Шаҳрихон, Янгийўл, Ўзбекистон, Ўрта Шаҳрихон, Ҳақиқат) бор. Маркази — Шаҳрихон шаҳри.

Табиати. Туман ҳудуди Шаҳрихонсойнинг кенг ёйилмасида, ҚуваАндижон адирлари билан Қорадарё ўртасидаги текисликда жойлашган. Ўртача бал. 400—680 м. Текисликнинг устки қисми тўртламчи давр аллювиал ётқизиқларидан ташкил топган. Марказий Фарғонанинг ички қисмига кириб боради. Иқлими континентал; қиши юмшоқ, ёзи иссиқ. Янв.нинг ўртача т-раси —2,5° дан —3,2° гача, июлники 27°—29°, энг паст тра —26°, энг юқори т-ра 45°. Йилига 300—350 мм ёғин тушади. Вегетация даври 212—216 кун. Тупроқлари бўз, ўтлоқи ботқоқ, ўтлоқи бўз, баъзи жойларда қумоқ шўрхок тупроқлар. Ўтлоқи ботқоқ тупроқли жойларда ер ости суви юза (1—2 м). Ёввойи ўсимликлардан ажриқ, қамиш, қиёқ, янтоқ, оқбош, итузум, семизўт, шўра, ялпиз, қирқбўғим ва ғумай ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан фақат тулки, қуён учрайди холос; қушлардан олақанот, чумчуқ, қалдирғоч, бедана, қарға, лайлак, ҳакка, зағизғон, мусича учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; шунингдек, рус, татар, қирғиз, тожик, уйғур, қозоқ ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 652 киши. Қишлоқ аҳолиси 154 минг киши, шаҳар аҳолиси 61,3 минг киши.

Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. Пахта тозалаш, таъмирлаш, тўқимачилик, тикувтрикотаж корхоналари ва бошқалар фаолият кўрсатади. Қўшма корхоналардан: Ўзбекистон—Корея «Космо Электроникс КОЛТД», Ўзбекистон—Хитой «РивожТянжинь», Ўзбекистон—Ҳиндистон «РивожНоринд», ЎзбекистонГермания «Интертекс», Ўзбекистон—Россия «Антекс» ишлаб турибди. Ш.т.да 640 дан ортиқ кичик корхона мавжуд.

Қ.х.нинг етакчи тармоқлари пахтачилик ва ғаллачилик. Пиллачилик ҳам ривожланган. 16 ширкат, 580 дан зиёд фермер, 2 ўқувтажриба хўжалиги, 15 та хусусийлаштирилган чорвачилик фермаси бор. Туманда 16 минг гектар экин майдонининг 8,5 минг гектарига пахта, 6,5 минг гектарига буғдой экилади. Шунингдек, сабзавот, полиз, озуқа экинлари ва бошқалар мавжуд. Мева, узум етиштирилади. Ш.т. жамоа ва шахсий хўжаликларида 45,8 минг қорамол, 121,5 минг парранда, 300 га яқин йилқи боқилади.

Транспортнинг асосий тури автомобиль транспортидир. Туманда маҳаллий ва республика аҳамиятига эга бўлган автомобиль йўллари уз. 400 км дан ортиқ. Асакадан Шаҳрихонгача 15 км узунликда т.й. ўтказилган. Ш.т.да 2004/05 ўқув йилида 63 умумий таълим мактаби ва 4 лицейда 54,3 минг ўқувчи таълим олди (2004). 5 касб-ҳунар коллежида 5 мингга яқин талаба ўқийди. Болалар мусиқа ва спорт мактаблари бор. Марказий кутубхона ва унинг 46 та тармоғи, музей, маданият саройи мавжуд. 3 касалхона (855 ўрин) ва бошқалар тиббий муассасаларда 310 врач (ҳар 10 минг аҳолига ўртача 15 врач) ишлайди. Санаторий фаолият кўрсатади. Тумандан С. Абдурасулов «Ўзбекистон Қаҳрамони» (1996) унвонини олган.

1982 йилда Ўзбекистон ФА Самарқанд археология илмий текшириш институтининг олимлари томонидан маҳаллий олимлар билан ҳамкорликда тумандаги Камолтепа тепалигида археологик қазишма ишлари ўтказилди. Натижада бу тепалик 1— 4-асрларда кулолчилик шаҳарчаси бўлганлиги аникланди. Туманда ҳунармандчилик (пичоқчилик, бешикчилик, дўппидўзлик, мисгарлик ва бошқалар) қадимдан тараққий этган. Шаҳрихон шаҳрида ЮНЕСКО рўйхатига олинган Понсод масжиди (1825) меъморий ёдгорлиги сақланган. Шаҳрихондан Андижон ва бошқалар шаҳар ва йирик аҳоли пунктларига автобус қатнайди. 1931 йилдан «Янги Ҳаёт» туман газ. чиқарилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.