«Şajarayi turk»
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com
«Şajarayi turk» «ŞAJARAYI TURK», «Şajarai turk va möğul» («Turkiy xalklar va möğullar şajarasi») — tarixiy asar, muallifi Abulğoziy Bahodirxon. Eski özbek tilida yozilgan. «Ş.t.» 13— 17-a. lardagi möğul va turk hukmdorlari haqidagi ma'lumotlarni, xususan, Markaziy Osiyo xonliklari, jumladan, Xiva xonligining muallif yaşagan davrgaça bölgan tarixini öz içiga olgan. «Ş.t.» Abulğoziy Bahrdirxonning ölimi tufayli nihoyasiga yetkazilmay qolgan bölsada, uning öğli Anuşa Muhammadxon (1663— 87) topşiriğiga muvofiq, urgançlik tarixçi Maxmud ibn Mulla Muhammad Zamon Urganjiy tomonidan ba'zi ma'lumotlar b-n töldirilgan. «Ş.t.»ning yoziliş sababi muallif tomonidan quyidagiça izohlangan: «Ammo bizning otaaqalarimizning beparvoliqi va Xorazm xalqining bevuqufliqi, bu ikki sababdin, bizning jamoatimizning Abdullaxonning (Abdullaxon II) otalari birlan bizning otalarimizning ayrilgan yeridin to bizga kelgunça tarixlarini bitmay erdilar. Bu tarixni bir kişiga taklif qilali teb fikr qilduk, heç munosib kişi topmaduk, zarur böldi (va) ul sababdin özimiz aytduk». Asar mö'jaz muqaddima va 9 bobdan taşkil topgan.
«Ş.t.»ning 7, 8 va 9boblari (1644 y.gaça keçgan voqealar) Abulğozixon tomonidan yozilgan. 1, 6boblar va 9bobning davomi (1644—64) Mahmud ibn Mulla Muhammad Zamon Urganjiy tarafidan bitilgan. «Ş.t.»da köplab etnografik hamda Xorazmning ijtimoiyiqtisodiy ahvoliga doyr ma'lumotlar bor. Asarning bizgaça yettidan ortiq qölyozma nusxasi yetib kelgan, ular Toşkent, Aşxobod, SanktPeterburgdagi fondlarda saqlanmoqda.
«Ş.t.» omma tuşunadigan tilda va ommabop usulda yozilganligi b-n ajralib turadi. Hodisalar bayonidagi ixçamlik, ifodaning izçilligi, voqealarni latifa va rivoyat uslubida sodda, ravon tasvirlaş asarning muhim tomoni hisoblanadi. Manba grammatik qurilişi, luğat tarkibi nuqtai nazaridan xalq sözlaşuv tiliga yaqin turadi. Abulğozixon «Ş.t.»ni yozişda ilgari bitilgan bir neçta tarixiy asarlar, xususan, Raşiduddinning «Jome' uttavorix», Şarafuddin Ali Yazdiyning «Muqaddimayi Zafarnoma»sidan kerakli örinlarda unumli foydalangan. Mazkur asar rus, fransuz va nemis tillarida naşr etilgan.
Ad.: Abulğoziy, Şajarayi turk, T., 1992; Ivanov S.N., «Rodoslovnoye drevo tyurok» AbulGazixana. Grammatiçeskiy oçerk, T., 1969.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ШАЖАРАЙИ ТУРК», «Шажараи турк ва мўғул» («Туркий халклар ва мўғуллар шажараси») — тарихий асар, муаллифи Абулғозий Баҳодирхон. Эски ўзбек тилида ёзилган. «Ш.т.» 13— 17-а. лардаги мўғул ва турк ҳукмдорлари ҳақидаги маълумотларни, хусусан, Марказий Осиё хонликлари, жумладан, Хива хонлигининг муаллиф яшаган давргача бўлган тарихини ўз ичига олган. «Ш.т.» Абулғозий Баҳрдирхоннинг ўлими туфайли ниҳоясига етказилмай қолган бўлсада, унинг ўғли Ануша Муҳаммадхон (1663— 87) топшириғига мувофиқ, урганчлик тарихчи Махмуд ибн Мулла Муҳаммад Замон Урганжий томонидан баъзи маълумотлар б-н тўлдирилган. «Ш.т.»нинг ёзилиш сабаби муаллиф томонидан қуйидагича изоҳланган: «Аммо бизнинг отаақаларимизнинг бепарволиқи ва Хоразм халқининг бевуқуфлиқи, бу икки сабабдин, бизнинг жамоатимизнинг Абдуллахоннинг (Абдуллахон II) оталари бирлан бизнинг оталаримизнинг айрилган еридин то бизга келгунча тарихларини битмай эрдилар. Бу тарихни бир кишига таклиф қилали теб фикр қилдук, ҳеч муносиб киши топмадук, зарур бўлди (ва) ул сабабдин ўзимиз айтдук». Асар мўъжаз муқаддима ва 9 бобдан ташкил топган.
«Ш.т.»нинг 7, 8 ва 9боблари (1644 й.гача кечган воқеалар) Абулғозихон томонидан ёзилган. 1, 6боблар ва 9бобнинг давоми (1644—64) Маҳмуд ибн Мулла Муҳаммад Замон Урганжий тарафидан битилган. «Ш.т.»да кўплаб этнографик ҳамда Хоразмнинг ижтимоийиқтисодий аҳволига дойр маълумотлар бор. Асарнинг бизгача еттидан ортиқ қўлёзма нусхаси етиб келган, улар Тошкент, Ашхобод, СанктПетербургдаги фондларда сақланмоқда.
«Ш.т.» омма тушунадиган тилда ва оммабоп усулда ёзилганлиги б-н ажралиб туради. Ҳодисалар баёнидаги ихчамлик, ифоданинг изчиллиги, воқеаларни латифа ва ривоят услубида содда, равон тасвирлаш асарнинг муҳим томони ҳисобланади. Манба грамматик қурилиши, луғат таркиби нуқтаи назаридан халқ сўзлашув тилига яқин туради. Абулғозихон «Ш.т.»ни ёзишда илгари битилган бир нечта тарихий асарлар, хусусан, Рашидуддиннинг «Жомеъ уттаворих», Шарафуддин Али Яздийнинг «Муқаддимайи Зафарнома»сидан керакли ўринларда унумли фойдаланган. Мазкур асар рус, француз ва немис тилларида нашр этилган.
Ад.: Абулғозий, Шажарайи турк, Т., 1992; Иванов С.Н., «Родословное древо тюрок» АбулГазихана. Грамматический очерк, Т., 1969.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.