Şakarjonov Yusufjon Qiziq

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 74–75-b. — ziyouz.com

Yusufjon Qiziq Şakarjonov (1869 — Marğilon — 1959.9.6) özbek an'anaviy teatrining yirik namoyandasi, raqs san'ati ustasi. Özbekiston xalq artisti (1941). 1881—88 yillarda Zokirjon qiziq boşliq qöqonlik qiziqçilar tödasida bevosita Sa'di Maxsumdan ta'lim oladi. 1888—92 yillarda töda bilan butun Farğona vodiysini aylanib çiqadi. Oraçora «Çodir xayol» qöğirçoq teatrida korfarmon bölib işlaydi, xalq töylari, sayillarida, xorijdan kelgan sirk uyuşmalari tarkibida qiziqçilik tomoşalari körsatadi. Muqallidda, hajviy, börttirma obraz yaratişda, kulkihikoyada, askiyada Yu.q.ga bas keladigani bölmagan. Tödalarda korfarmonlik qilgan, bilganlarini yoş qiziqçi va raqqoslarga örgatgan.

Yu.q.ning jahongaştaligi tufayli Farğona qiziqçiligi bir qator mamlakatlarda namoyiş etilgan. 1903 yilda u Said qissaxonga qöşilib, Buxoroga boradi. 1904 yilda Toşkentda Mullaboy Mansurov sirkida Ortiq qiziq, Sobir qori, Qodir qiziq, Karim Zaripovlar bilan birga Samarqand, Farğona vodiysida, söngra Turkiston, Avliyoota, Pişpakda bölib, özbek qiziqçiligi, xalq raqslarini namoyiş etadi. 1905 yilda şu truppa tarkibida Qaşqarda «Kelin tuşirdi», «Mamayusuf», «Bola öqitiş», «Surat körsatiş», «Şayton», «Ölik sotdi» kabi komediyalarni ijro etişda rahbarlik qiladi. 1906 yil Marğilonda qiziqçilar tödasini tuzadi. 1908 yil Yu.q. tödasi (36 kişidan iborat) Farğona şahrida taşkil etilgan öziga xos köriktanlovda qatnaşadi. Öşa yili Yu.q. Abdurahmon Rahmonov (1870—1929) sirk uyuşmasi bilan Buxoroga boradi. 1909 yil Sankt-Peterburgga kelib rus baletini köradi, sirkda kloun Anatoliy Durov bilan tanişadi. Yu.q. 1908—14 yillarda Filipp Yupatovning Andijon va Toşkentdagi çodir sirkida Aşir qiziq, Nazir qiziq bilan qiziqçilik qilgan. 1914 yil Rahmon Abduxalilovning milliy sirk uyuşmasida Ortiq qiziq, Sobir qori, Muhammad çaqqon, Qodir qiziqlar bilan birgalikda «Pul qistaş», «Qalandarlik», «Sarkorlik» komediyalarini ijro etgan. Jadidlar ta'sirida ğarb uslubidagi yangi teatrga qiziqib,«Bola öqitiş», «Mudarris» singari an'anaviy komediyalarni qayta işlab, töy va bayramlarda namoyiş etadi.

1918 yil Marğilonda qiziqçilar tödasini yangitdan tuzadi. Unda Usmonqori Rayimbekov, Sulaymon Mirzarahimov degan qiziqçilar, Mamatbuva xofiz, Xudoybergan hofiz, Otaxöja raqqos, doiraçi Usta Olim Komilovlar faoliyat qörsatişgan. Otaxöja raqqos bilan «Kema öyin»ni tiklaydi. Tamaraxonimga özbek lapar va raqslarini örgatadi. 1920 yil Yu.q. tödasi tarğibot poyezdida xizmat qiladi. 1921 yil Farğona ölka sayyor teatr truppasi tarkibida Buxoro viloyatida bölib, «Tuhmatçilar jazosi» (Hamza) spektaklida Sulton piyonista rolini ijro etadi, konsertlarda qiziqçilik qiladi. 1926—28 ylar Yu.q. Muhiddin Qoriyoqubov rahbarligidagi Özbek davlat etnografik ansamblda qiziqçi, çolğuçi, öyinçi sifatida faoliyat qörsatgan, yoşlarga xalq raqs va laparlarini örgatgan. «Qari navo», «Sarboz», «Kema öyin» raqslarini sahnalaştirişda qatnaşgan. Şu davrda Çölpon bilan ham hamkorlik qilib, 1927 yilda Moskva özbek drama studiyasida uning asari asosida «Yana uylanaman» komediyasini sahnalaştirişga hissa qöşgan. 1930 yil bir guruh xalq ijodkorlari bilan Moskvada bölib ötgan san'at olimpiadasida iştirok etgan. «Zarkokil», «Tört jinni», «Kelin tuşirdi», «Mardikor — novvoylik», «Mozor», «Yelpib ötiriş», «Qalandarlik», «Attorlik» kabi qadimiy xalq komediyalarini tiklaydi, namoyiş etadi, boşqarib boradi. 2-jahon uruşi yillari Yangiyöl teatrida (1941—42), Özbek davlat sirkida (1942—44) işlaydi. Uruşdan keyingi yillar xalq bayram va töylarida xizmat qiladi. «Qöşiqlar parvoz etadi» filmkonsertda boş rolni öynaydi. Mustamlaka va sobiq sovet davrida oğzaki ijod qiliş, odil va rost sözni aytiş, mansabdor ustidan kuliş, tanqid qiliş qançalik oğir va xavfli bölmasin, qiziqçilik va askiya merosini avlodlar uçun saqlab qoliş, yangi şaroitlarda tiklaş va rivojlantirişda jonbozlik körsatdi. Yu.q. an'analarini öğillari Zaynobiddin va Madaminjon Yusupovlar, Muhiddin Darveşov va boşqalar qiziqçi va askiyaçilar davom ettirdilar. A. Muxtorning «Zar qadrini...», A. Abuğafurovning «Kulgi zarbi» pyesalari Yu.q. hayoti va ijodiga bağişlangan. Farğona viloyati musiqali drama teatriga Yu.q. Şakarjonov nomi berilgan.

Ad.: Obidov T., Yusufjon qiziq, T, 1960; Qodirov M., Yusufjon qiziq teatri,T, 1969; Qodirov M., Özbekteatri an'analari, T., 1976; Qodirov M., Yusufjon qiziq, T., 1991.

Muhsin Qodirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮСУФЖОН ҚИЗИҚ Шакаржонов (1869 — Марғилон — 1959.9.6) ўзбек анъанавий театрининг йирик намояндаси, рақс санъати устаси. Ўзбекистон халқ артисти (1941). 1881—88 йилларда Зокиржон қизиқ бошлиқ қўқонлик қизиқчилар тўдасида бевосита Саъди Махсумдан таълим олади. 1888—92 йилларда тўда билан бутун Фарғона водийсини айланиб чиқади. Орачора «Чодир хаёл» қўғирчоқ театрида корфармон бўлиб ишлайди, халқ тўйлари, сайилларида, хориждан келган цирк уюшмалари таркибида қизиқчилик томошалари кўрсатади. Муқаллидда, ҳажвий, бўрттирма образ яратишда, кулкиҳикояда, аскияда Ю.қ.га бас келадигани бўлмаган. Тўдаларда корфармонлик қилган, билганларини ёш қизиқчи ва раққосларга ўргатган.

Ю.қ.нинг жаҳонгашталиги туфайли Фарғона қизиқчилиги бир қатор мамлакатларда намойиш этилган. 1903 йилда у Саид қиссахонга қўшилиб, Бухорога боради. 1904 йилда Тошкентда Муллабой Мансуров циркида Ортиқ қизиқ, Собир қори, Қодир қизиқ, Карим Зариповлар билан бирга Самарқанд, Фарғона водийсида, сўнгра Туркистон, Авлиёота, Пишпакда бўлиб, ўзбек қизиқчилиги, халқ рақсларини намойиш этади. 1905 йилда шу труппа таркибида Қашқарда «Келин туширди», «Мамаюсуф», «Бола ўқитиш», «Сурат кўрсатиш», «Шайтон», «Ўлик сотди» каби комедияларни ижро этишда раҳбарлик қилади. 1906 йил Марғилонда қизиқчилар тўдасини тузади. 1908 йил Ю.қ. тўдаси (36 кишидан иборат) Фарғона шаҳрида ташкил этилган ўзига хос кўриктанловда қатнашади. Ўша йили Ю.қ. Абдураҳмон Раҳмонов (1870—1929) цирк уюшмаси билан Бухорога боради. 1909 йил Санкт-Петербургга келиб рус балетини кўради, циркда клоун Анатолий Дуров билан танишади. Ю.қ. 1908—14 йилларда Филипп Юпатовнинг Андижон ва Тошкентдаги чодир циркида Ашир қизиқ, Назир қизиқ билан қизиқчилик қилган. 1914 йил Раҳмон Абдухалиловнинг миллий цирк уюшмасида Ортиқ қизиқ, Собир қори, Муҳаммад чаққон, Қодир қизиқлар билан биргаликда «Пул қисташ», «Қаландарлик», «Саркорлик» комедияларини ижро этган. Жадидлар таъсирида ғарб услубидаги янги театрга қизиқиб,«Бола ўқитиш», «Мударрис» сингари анъанавий комедияларни қайта ишлаб, тўй ва байрамларда намойиш этади.

1918 йил Марғилонда қизиқчилар тўдасини янгитдан тузади. Унда Усмонқори Райимбеков, Сулаймон Мирзараҳимов деган қизиқчилар, Маматбува хофиз, Худойберган ҳофиз, Отахўжа раққос, доирачи Уста Олим Комиловлар фаолият қўрсатишган. Отахўжа раққос билан «Кема ўйин»ни тиклайди. Тамарахонимга ўзбек лапар ва рақсларини ўргатади. 1920 йил Ю.қ. тўдаси тарғибот поездида хизмат қилади. 1921 йил Фарғона ўлка сайёр театр труппаси таркибида Бухоро вилоятида бўлиб, «Туҳматчилар жазоси» (Ҳамза) спектаклида Султон пиёниста ролини ижро этади, концертларда қизиқчилик қилади. 1926—28 йлар Ю.қ. Муҳиддин Қориёқубов раҳбарлигидаги Ўзбек давлат этнографик ансамблда қизиқчи, чолғучи, ўйинчи сифатида фаолият қўрсатган, ёшларга халқ рақс ва лапарларини ўргатган. «Қари наво», «Сарбоз», «Кема ўйин» рақсларини саҳналаштиришда қатнашган. Шу даврда Чўлпон билан ҳам ҳамкорлик қилиб, 1927 йилда Москва ўзбек драма студиясида унинг асари асосида «Яна уйланаман» комедиясини саҳналаштиришга ҳисса қўшган. 1930 йил бир гуруҳ халқ ижодкорлари билан Москвада бўлиб ўтган санъат олимпиадасида иштирок этган. «Заркокил», «Тўрт жинни», «Келин туширди», «Мардикор — новвойлик», «Мозор», «Елпиб ўтириш», «Қаландарлик», «Атторлик» каби қадимий халқ комедияларини тиклайди, намойиш этади, бошқариб боради. 2-жаҳон уруши йиллари Янгийўл театрида (1941—42), Ўзбек давлат циркида (1942—44) ишлайди. Урушдан кейинги йиллар халқ байрам ва тўйларида хизмат қилади. «Қўшиқлар парвоз этади» фильмконцертда бош ролни ўйнайди. Мустамлака ва собиқ совет даврида оғзаки ижод қилиш, одил ва рост сўзни айтиш, мансабдор устидан кулиш, танқид қилиш қанчалик оғир ва хавфли бўлмасин, қизиқчилик ва аския меросини авлодлар учун сақлаб қолиш, янги шароитларда тиклаш ва ривожлантиришда жонбозлик кўрсатди. Ю.қ. анъаналарини ўғиллари Зайнобиддин ва Мадаминжон Юсуповлар, Муҳиддин Дарвешов ва бошқалар қизиқчи ва аскиячилар давом эттирдилар. А. Мухторнинг «Зар қадрини...», А. Абуғафуровнинг «Кулги зарби» пьесалари Ю.қ. ҳаёти ва ижодига бағишланган. Фарғона вилояти мусиқали драма театрига Ю.қ. Шакаржонов номи берилган.

Ад.: Обидов Т., Юсуфжон қизиқ, Т, 1960; Қодиров М., Юсуфжон қизиқ театри,Т, 1969; Қодиров М., Ўзбектеатри анъаналари, Т., 1976; Қодиров М., Юсуфжон қизиқ, Т., 1991.

Муҳсин Қодиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.