Şakarqamiş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16–17-b. — ziyouz.com
Şakarqamiş (Saccharum), nayşakar — qönğirboşlar oilasiga mansub kup yillik, kand (şakar) moddali utsimon usimliklar turkumi. 5 ta madaniy turi bor. Vatani — Jan. Şarkiy Osiyo. Şarqiy Xitoy, Indoneziya, Eron va b. turli mintakalarda, Hindistonda mil. av. 3ming yillikda ustirilgan. 16-a.da Kubaga va Amerikaga keltirilgan. Kuba (1100 ming ga), Nikaragua (627 ming ga) Braziliya (4860 ming ga), Xitoy (1048 ming ga), Hindiston (4150 ming ga), Pokiston (1056 ming ga) va b. mamlakatlarda ekiladi (1999). Yevropada faqat Ispaniyada östiriladi (arablar tomonidan 8-a.da keltirilgan). Özbekiston hududida 1936 y.dan Surxondaryo viloyatining Denov tumanida ekila boşlagan. Jahon böyiça ekin maydonlari 19405 ming ga, xreiddorligi 656,9 s/ga, yalpi hosili 1274697 ming t.
Ildizi yaxşi rivojlangan, 1,5 m çukurlikka kirib boradi, poyasi tik, baland (6 m gaça), rangi sariq, puşti, qizil, qora, barglari keng, uzun (kengligi 10 sm gaça, uz. 2 m gaça), makkajöxoriga öxşaş rövagi yirik, boşoği uzun, tuklar b-n qoplangan, guli ikki jinsli. Ekilgandan söng birinçi ikkita bargning paydo bölişi uçun 30—32° harorat va 12—13 kun kerak böladi. Tropiklarda rivojlaniş sikli — qalamçalarni ekişdan boşlab poyaning töliq pişişi va uni yiğiştiriş 12—24 oy davom etadi. Bir dalada 2—4 sikl östiriladi (Örta Osiyoda vegetatsiya davri 7 oy atrofida bölgani sababli bir yillik ösimlik tarzida yetiştiriladi). Texnik pişiş davri rövaklaniş davriga töğri keladi. Ş. issiqsevar, yoruğsevar va namtalab, qisqa kun ösimligi (—3° da barglari nobud böladi). Ş. poyasi şakar i.ç.da asosiy xom aşyo hisoblanadi. Poya tarkibida qand mikdori örtaça 16—18%, ba'zilarida 20—21% gaça (poya oğirligiga nisbatan örtaça 11 — 12% şakar çiqadi). Ş. poyasi örilganidan keyin, şakar zdlarida poyasidan siqib şarbat, şarbatdan şakar olinadi (yangi şarbatini bevosita iste'mol qiliş mumkin), şarbat quyqasidan spirt va rom işlab çiqariladi. Şarbati siqib olingan poyasi hamda barglari yemxaşak, yoqilği sifatida işlatiladi. Sugoriladigan yerlarda yetiştiriladi, qalamçasidan köpaytiriladi. 25—35 sm li qalamçalar çuq. 20—25 sm, eni 25 sm bölgan uyalarga 2—3 tadan ekiladi, köçatlari tutib ketganidan keyin mavsumda 12—15 marta suğoriladi. Ş. rövaklaniş davrida poyaning 4—5 sm yuqorisidan öriladi. Örilgan poyadan 4—6 haftadan keyin yangi novdalar ösib çiqadi va ular keyingi yili öriladi.
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАКАРҚАМИШ (Saccharum), найшакар — қўнғирбошлар оиласига мансуб куп йиллик, канд (шакар) моддали утсимон усимликлар туркуми. 5 та маданий тури бор. Ватани — Жан. Шаркий Осиё. Шарқий Хитой, Индонезия, Эрон ва б. турли минтакаларда, Ҳиндистонда мил. ав. 3минг йилликда устирилган. 16-а.да Кубага ва Америкага келтирилган. Куба (1100 минг га), Никарагуа (627 минг га) Бразилия (4860 минг га), Хитой (1048 минг га), Ҳиндистон (4150 минг га), Покистон (1056 минг га) ва б. мамлакатларда экилади (1999). Европада фақат Испанияда ўстирилади (араблар томонидан 8-а.да келтирилган). Ўзбекистон ҳудудида 1936 й.дан Сурхондарё вилоятининг Денов туманида экила бошлаган. Жаҳон бўйича экин майдонлари 19405 минг га, хреиддорлиги 656,9 ц/га, ялпи ҳосили 1274697 минг т.
Илдизи яхши ривожланган, 1,5 м чукурликка кириб боради, пояси тик, баланд (6 м гача), ранги сариқ, пушти, қизил, қора, барглари кенг, узун (кенглиги 10 см гача, уз. 2 м гача), маккажўхорига ўхшаш рўваги йирик, бошоғи узун, туклар б-н қопланган, гули икки жинсли. Экилгандан сўнг биринчи иккита баргнинг пайдо бўлиши учун 30—32° ҳарорат ва 12—13 кун керак бўлади. Тропикларда ривожланиш цикли — қаламчаларни экишдан бошлаб поянинг тўлиқ пишиши ва уни йиғиштириш 12—24 ой давом этади. Бир далада 2—4 цикл ўстирилади (Ўрта Осиёда вегетация даври 7 ой атрофида бўлгани сабабли бир йиллик ўсимлик тарзида етиштирилади). Техник пишиш даври рўвакланиш даврига тўғри келади. Ш. иссиқсевар, ёруғсевар ва намталаб, қисқа кун ўсимлиги (—3° да барглари нобуд бўлади). Ш. пояси шакар и.ч.да асосий хом ашё ҳисобланади. Поя таркибида қанд микдори ўртача 16—18%, баъзиларида 20—21% гача (поя оғирлигига нисбатан ўртача 11 — 12% шакар чиқади). Ш. пояси ўрилганидан кейин, шакар здларида поясидан сиқиб шарбат, шарбатдан шакар олинади (янги шарбатини бевосита истеъмол қилиш мумкин), шарбат қуйқасидан спирт ва ром ишлаб чиқарилади. Шарбати сиқиб олинган пояси ҳамда барглари емхашак, ёқилғи сифатида ишлатилади. Сугориладиган ерларда етиштирилади, қаламчасидан кўпайтирилади. 25—35 см ли қаламчалар чуқ. 20—25 см, эни 25 см бўлган уяларга 2—3 тадан экилади, кўчатлари тутиб кетганидан кейин мавсумда 12—15 марта суғорилади. Ш. рўвакланиш даврида поянинг 4—5 см юқорисидан ўрилади. Ўрилган поядан 4—6 ҳафтадан кейин янги новдалар ўсиб чиқади ва улар кейинги йили ўрилади.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.