Şakl yasalişi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17-b. — ziyouz.com
Şakl yasalişi - sözning u yoki bu grammatik ma'no ifodalovçi şaklining hosil qilinişi; şunday şaklning hosil bölişi (qiyoslang: Söz yasalişi). Mas, özbek tilida Ş.ya.ning quyidagi usullari bor: analitik usul, sintetik usul.Ş.ya.ning analitik usuli yordamçi sözlar vositasida amalga oşadi. Çunonçi, öqib körmoq, ğovlab ketmoq, kun sayin söz şakllari kör, ket, sayin yordamçilari vositasida yasalmoqda. Ş.ya.ning sintetik usuli maxsus şakl yasovçi affikslar vositasida amalga oşadi.
Şakl yasovçi affikslar sözning grammatik ma'no ifodalovçi şaklini yoki biror grammatik vazifaga xoslangan şaklini yasaydi. Bunday affikslar asosiy xususiyatlariga köra 2 ga bölinadi: 1) kategorial şakl yasovçi affikslar — ma'lum söz turkumidagi biror grammatik kategoriyaga xos şakl yasaydi. Mas, otlardagi köplik, egalik, kelişik şaklini yasovçi, fe'lning mayl, zamon, şaxsson, nisbat şaklini yasovçi, sifat va ravişlardagi daraja şaklini yasovçi affikslar kategorial şakl yasovçi affikslardir; 2) nokategorial (funksional) şakl yasovçi affikslar — grammatik kategoriyaga oid bölmagan ma'noni ifodalovçi, ma'lum sintaktik vazifaga xoslangan söz şaklini hosil kiladi. Mas, otlar va olmoşlarga qöşilib, xoslik ifodalovçi niki affiksi, otlardagi erkalaş va kiçraytiriş, hurmat va öxşatiş şakllarini hosil qiluvçi ça, çak, çoq, loq, xon, gina va b. affikslar, fe'lning sifatdoş, ravişdoş, harakat nomi şakllarini yasovçi affikslar (gan, gaç, gunça va b.) ana şu turdagi affikslardir. Ötgan asrning 80y.larigaça bölgan özbekça lingvistik adabiyotlarda söz yasovçilardan boşqa affikslar şakl yasovçi va söz özgartiruvçi affikslar tarzida 2 ga ajratilgan.
Ş.ya. va şakl yasovçi affikslar morfologiyada örganiladi.
Ad.: Özbek tili grammatikasi, 1j., Morfologiya, T., 1975; Hozirgi özbek adabiy tili, 1kism, T., 1980.
Azim Hojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАКЛ ЯСАЛИШИ - сўзнинг у ёки бу грамматик маъно ифодаловчи шаклининг ҳосил қилиниши; шундай шаклнинг ҳосил бўлиши (қиёсланг: Сўз ясалиши). Мас, ўзбек тилида Ш.я.нинг қуйидаги усуллари бор: аналитик усул, синтетик усул.Ш.я.нинг аналитик усули ёрдамчи сўзлар воситасида амалга ошади. Чунончи, ўқиб кўрмоқ, ғовлаб кетмоқ, кун сайин сўз шакллари кўр, кет, сайин ёрдамчилари воситасида ясалмоқда. Ш.я.нинг синтетик усули махсус шакл ясовчи аффикслар воситасида амалга ошади.
Шакл ясовчи аффикслар сўзнинг грамматик маъно ифодаловчи шаклини ёки бирор грамматик вазифага хосланган шаклини ясайди. Бундай аффикслар асосий хусусиятларига кўра 2 га бўлинади: 1) категориал шакл ясовчи аффикслар — маълум сўз туркумидаги бирор грамматик категорияга хос шакл ясайди. Мас, отлардаги кўплик, эгалик, келишик шаклини ясовчи, феълнинг майл, замон, шахссон, нисбат шаклини ясовчи, сифат ва равишлардаги даража шаклини ясовчи аффикслар категориал шакл ясовчи аффикслардир; 2) нокатегориал (функционал) шакл ясовчи аффикслар — грамматик категорияга оид бўлмаган маънони ифодаловчи, маълум синтактик вазифага хосланган сўз шаклини ҳосил килади. Мас, отлар ва олмошларга қўшилиб, хослик ифодаловчи ники аффикси, отлардаги эркалаш ва кичрайтириш, ҳурмат ва ўхшатиш шаклларини ҳосил қилувчи ча, чак, чоқ, лоқ, хон, гина ва б. аффикслар, феълнинг сифатдош, равишдош, ҳаракат номи шаклларини ясовчи аффикслар (ган, гач, гунча ва б.) ана шу турдаги аффикслардир. Ўтган асрнинг 80й.ларигача бўлган ўзбекча лингвистик адабиётларда сўз ясовчилардан бошқа аффикслар шакл ясовчи ва сўз ўзгартирувчи аффикслар тарзида 2 га ажратилган.
Ш.я. ва шакл ясовчи аффикслар морфологияда ўрганилади.
Ад.: Ўзбек тили грамматикаси, 1ж., Морфология, Т., 1975; Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1кисм, Т., 1980.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.