Şams Qays Roziy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24-b. — ziyouz.com
Şams Qays Roziy (töliq ismi — Şamsuddin Muhammad ibn Qays Roziy) (12-a.ning oxiri, Ray — 13-a.ning 1yarmi) — fors adabiyotşunosi. 1205 y.da Buxoroga kelgan. 1207 y. Malik Sanjar isyonini bostiriş maqsadida Buxoroni istilo qilgan Muhammad Xorazmşoh olimni öz saroyiga da'vat etgan va u 1219 y.gaça Xorazmda yaşagan. Möğullar hujumi tufayli Xorazmni taşlab, Muhammad Xorazmşoh b-n birga Iroqqa hijrat qilgan. 1219—26 y.lar darbadarlikda hayot keçirgan. Rayda 2 marta asirga tuşgan. 1226 y. Fors otabegi Sa'd ibn Zangi xizmatiga kirgan. Donişmand va tajribali Ş.Q.R. tez orada obröe'tibor qozonib, şohning xos nadimlari qatoridan örin olgan.
«Almö'jam fi ma'oyiri aş'oriilajam» («Ajam şe'r ölçovlari luğati») kitobi maşhur. «Tibyon ulluğat atturki alo lison ulqanğali» («Turkiy tilning qanğali tilidagi mufassal bayoni»), «Aluyub fi muqaffi aş'or ularab» («Arab qofiyasining ayblari»), «Kitob ul kofi filaruzayn valqavofi» («Aruz va qofiya xususida batafsil ma'lumot») kabi risolalar ham yozgan bölib, ular bizgaça yetib kelmagan.
«Almö'jam» deboça, 2 qism va xotimadan iborat. Deboçada öz tarjimai holi — tuğilgan joyi, yoşlik yillari, turli mamlakatlarga sayohatlari, möğullarning Kiçik Osiyoga hujumi va ularning dahşatli oqibatlari, sarsonsargardonliklari, Rayda 2 marta asir tuşgani, asarning yozilişi sababi va taqdiri xususida fikr yuritadi. Kitobning 1qismi aruzga bağişlangan bölib, 4 bobni öz içiga oladi. Bu bob aruz haqida ma'lumot, ruknlar va ularning nomlanişi; juzvlar va ruknlar asosida vujudga kelgan vaznlar; aruzdagi özgartirişlar — zihoflar; eski va yangi bahrlar tahliliga bağişlangan. 2qism qofiya va badiiy san'atlardan iborat bölib, u şe'r va qofiya tabiati; qofiya unsurlari va ularning nomlanişi; qofiya unsurlarining qöllanişi va nomlanişi; qofiyaning qöllanişi doiralari va qofiya turlarining tasnifi; qofiya qusurlari; badiiy san'atlar haqida. Xotima qismida şe'r va şoirlik xususidagi muhim kuzatişlar bayon etilgan. «Almö'jam» adabiyotşunoslik haqidagi qad. va mukammal asar bölib, şe'r nazariyasi va şoirlik şartlari, şoir va munaqqid munosabati xususidagi muhim manba hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАМС ҚАЙС РОЗИЙ (тўлиқ исми — Шамсуддин Муҳаммад ибн Қайс Розий) (12-а.нинг охири, Рай — 13-а.нинг 1ярми) — форс адабиётшуноси. 1205 й.да Бухорога келган. 1207 й. Малик Санжар исёнини бостириш мақсадида Бухорони истило қилган Муҳаммад Хоразмшоҳ олимни ўз саройига даъват этган ва у 1219 й.гача Хоразмда яшаган. Мўғуллар ҳужуми туфайли Хоразмни ташлаб, Муҳаммад Хоразмшоҳ б-н бирга Ироққа ҳижрат қилган. 1219—26 й.лар дарбадарликда ҳаёт кечирган. Райда 2 марта асирга тушган. 1226 й. Форс отабеги Саъд ибн Занги хизматига кирган. Донишманд ва тажрибали Ш.Қ.Р. тез орада обрўэътибор қозониб, шоҳнинг хос надимлари қаторидан ўрин олган.
«Алмўъжам фи маъойири ашъориилажам» («Ажам шеър ўлчовлари луғати») китоби машҳур. «Тибъён уллуғат аттурки ало лисон улқанғали» («Туркий тилнинг қанғали тилидаги муфассал баёни»), «Алуюб фи муқаффи ашъор улараб» («Араб қофиясининг айблари»), «Китоб ул кофи филарузайн валқавофи» («Аруз ва қофия хусусида батафсил маълумот») каби рисолалар ҳам ёзган бўлиб, улар бизгача етиб келмаган.
«Алмўъжам» дебоча, 2 қисм ва хотимадан иборат. Дебочада ўз таржимаи ҳоли — туғилган жойи, ёшлик йиллари, турли мамлакатларга саёҳатлари, мўғулларнинг Кичик Осиёга ҳужуми ва уларнинг даҳшатли оқибатлари, сарсонсаргардонликлари, Райда 2 марта асир тушгани, асарнинг ёзилиши сабаби ва тақдири хусусида фикр юритади. Китобнинг 1қисми арузга бағишланган бўлиб, 4 бобни ўз ичига олади. Бу боб аруз ҳақида маълумот, рукнлар ва уларнинг номланиши; жузвлар ва рукнлар асосида вужудга келган вазнлар; аруздаги ўзгартиришлар — зиҳофлар; эски ва янги баҳрлар таҳлилига бағишланган. 2қисм қофия ва бадиий санъатлардан иборат бўлиб, у шеър ва қофия табиати; қофия унсурлари ва уларнинг номланиши; қофия унсурларининг қўлланиши ва номланиши; қофиянинг қўлланиши доиралари ва қофия турларининг таснифи; қофия қусурлари; бадиий санъатлар ҳақида. Хотима қисмида шеър ва шоирлик хусусидаги муҳим кузатишлар баён этилган. «Алмўъжам» адабиётшунослик ҳақидаги қад. ва мукаммал асар бўлиб, шеър назарияси ва шоирлик шартлари, шоир ва мунаққид муносабати хусусидаги муҳим манба ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.