Şandun

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 31–32-b. — ziyouz.com

Şandun — Xitoyning şarqiy qismidagi provinsiya. Şandun o. va qisman Buyuk Xitoy tekisligida, Xuanxe daryosining quyi qismida joylaşgan. Sariq dengiz va uning Boxayvan qöltiği suvlari urab turadi. Mayd. 153 ming km2. Axolisi 88,4 mln. kişi (1999). Ma'muriy markazi — Szinan ş. Iklimi mö'tadil, mussonli iqlim. Daryo köp, asosiy daryolari — Xuanxe, Veyxe. Köllardan Dunpinxu va Duşanxu Buyuk kanal b-n boğlangan. Ş. — mamlakatning iqtisodiy jihatdan rivojlangan, muqim industrial rni. Konçilik rivojlangan: toşkömir, neft, temir rudasi, boksit, grafit, tuz qazib olinadi. Neftni qayta işlaş — yetakçi sanoat tarmoği. Szinan va Sindao ş. larida yirik kora metallurgiya zdlari, Sindaoda alyuminiy zdi bor. Maşinasozlik köp tarmokli: elektr jihozlari, vagonlar, töqimaçilik va q.x. maşinalari i.ç., kemasozlik va b. rivojlangan. Kime, qoğozsellyuloza, ip gazlama, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud.

Ş. — mamlakatning muhim q.x. rayoni. Asosiy ekini — bugdoy, şuningdek, dukkaklilar, tariq, şoli, gaolyan, makkajöxori, batat, texnika ekinlaridan paxta, yer yonğoq, tamaki, kanop ekiladi. Mevali boğ va tokzorlar bor. Çorvaçilikda qoramol, çöçqa, eşak, qöy va eçki, yilqi boqiladi. Parrandaçilik rivojlangan. Dengizdan baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Xuanxe, Syaotsinxe daryolarida, Buyuk kanalda kema qatnaydi. Yirik portlari: Sindao, Yantay, Veyxay, Lunkou va Şidao. Sindao dengiz kurorti bor.

Ş. hududida Lunşan neolit davri madaniyati buyumlari topilgan. Mil. av. 8—3-a.larda hudud Si va Lu podşohliklari tarkibida bölgan. Ş. — xitoylik faylasuflar Konfutsiy va Menszining vatani. 17-a.ning örtalaridan Xitoyning Ş. provinsiyasi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАНЬДУН — Хитойнинг шарқий қисмидаги провинция. Шаньдун о. ва қисман Буюк Хитой текислигида, Хуанхэ дарёсининг қуйи қисмида жойлашган. Сариқ денгиз ва унинг Бохайвань қўлтиғи сувлари ураб туради. Майд. 153 минг км2. Ахолиси 88,4 млн. киши (1999). Маъмурий маркази — Цзинань ш. Иклими мўътадил, муссонли иқлим. Дарё кўп, асосий дарёлари — Хуанхэ, Вэйхэ. Кўллардан Дунпинху ва Душаньху Буюк канал б-н боғланган. Ш. — мамлакатнинг иқтисодий жиҳатдан ривожланган, муқим индустриал рни. Кончилик ривожланган: тошкўмир, нефть, темир рудаси, боксит, графит, туз қазиб олинади. Нефтни қайта ишлаш — етакчи саноат тармоғи. Цзинань ва Циндао ш. ларида йирик кора металлургия здлари, Циндаода алюминий зди бор. Машинасозлик кўп тармокли: электр жиҳозлари, вагонлар, тўқимачилик ва қ.х. машиналари и.ч., кемасозлик ва б. ривожланган. Киме, қоғозцеллюлоза, ип газлама, озиқовқат саноати корхоналари мавжуд.

Ш. — мамлакатнинг муҳим қ.х. райони. Асосий экини — бугдой, шунингдек, дуккаклилар, тариқ, шоли, гаолян, маккажўхори, батат, техника экинларидан пахта, ер ёнғоқ, тамаки, каноп экилади. Мевали боғ ва токзорлар бор. Чорвачиликда қорамол, чўчқа, эшак, қўй ва эчки, йилқи боқилади. Паррандачилик ривожланган. Денгиздан балиқ ва денгиз ҳайвонлари овланади. Хуанхэ, Сяоцинхэ дарёларида, Буюк каналда кема қатнайди. Йирик портлари: Циндао, Яньтай, Вэйхай, Лункоу ва Шидао. Циндао денгиз курорти бор.

Ш. ҳудудида Луншань неолит даври маданияти буюмлари топилган. Мил. ав. 8—3-а.ларда ҳудуд Ци ва Лу подшоҳликлари таркибида бўлган. Ш. — хитойлик файласуфлар Конфуций ва Мэнцзининг ватани. 17-а.нинг ўрталаридан Хитойнинг Ш. провинцияси.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.