Şanxay hamkorlik taşkiloti

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30–31-b. — ziyouz.com

Şanxay hamkorlik taşkiloti (ŞHT) — mintaqaviy xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlik taşkiloti. Xitoyning Şanxay şaxrida 6 mamlakat — Qozoğiston, Xitoy, Qirğiziston, Rossiya, Tojikiston va Özbekiston davlat rahbarlari uçraşuvida tuzilgan (2001 y. 15 iyun). ŞHTning vujudga keliş tarixi «Şanxay beşligi» deb atalgan uyuşma faoliyati b-n boğliqdir. Dastlab Qozoğiston, Xitoy, Qirğiziston, Rossiya, Tojikiston davlatlari raqbarlari («Şanxay beşligi») uçraşuvi bölib ötgan. Unda çegaradoş mamlakatlar urtasidagi işonçni mustahkamlaş (1996 y.) va qöşma çegarada qurolli kuçlar va qurolyaroğlarni qisqartiriş (1997) töğrisida 2 ta bitim imzolangan edi. 1998 y.dan «beşlik» mamlakatlarining özaro hamkorligi sobiq Sovet Ittifoqi — Xitoy çegarasi böylab harbiysiyosiy vaziyatni barqarorlaştiriş masalalaridan mintaqaviy xavfsizlik va köp tomonlama iqtisodiy hamkorlikni ta'minlaş çoralariga ötişga qaratildi. ŞHTning Duşanba (2000) sammitida Özbekiston Respublikasi birinçi marta kuzatuvçi sifatida qatnaşdi. Ana şu sammitda «beşlik» negizida köp tarmoqli taşkilot tuziş töğrisida taklif ilgari surildi. ŞHT ta'sisçilaridan biri sifatida iştirok etiş haqidagi qarorni Özbekiston öz milliy manfaatlaridan kelib çiqib, Markaziy Osiyo mintaqasidagi harbiysiyosiy vaziyatni hisobga olgan holda qabul qildi. Şanxay sammitida (2001 y. iyun) yangi taşkilotning maksad va prinsiplarini e'lon qilgan Deklaratsiya, şuningdek, Terrorizm, ayirmaçilik va ekstremizmga qarşi kuraş töğrisidagi konvensiya qabul qilindi. Taşkilotning SanktPeterburgda bölgan 2sammitida (2002 y. iyun) ustav hujjati — ŞHT Xartiyasiga imzo çekildi. ŞHT ning oliy organi Davlat boşliklari kengaşidir. Taşkilot strukturasi Hukumat boşliqlari (boş vazirlar) kengaşi, Taşki işlar vazirlari kengaşi, Tarmoq vazirliklari va idoralari rahbarlari kengaşi, Milliy muvofiklaştiruvçilar kengaşi va doimiy işlovçi Kotibiyat (Pekin ş.da joylaşgan) xamda Mintaqaviy aksilterror tuzilmasi (MATT; Toşkent ş.da joylaşgan)dan iborat.

Mintakaviy aksilterror tuzilmasi 2004 y. 1 yanv.dan faoliyat körsatadi. Mazkur tuzilma zimmasiga axborot almaşiş, çegara va bojxona qömitalarining, maxsus xizmatlarning hamkorligini muvofiqlaştiriş, şu orkali terrorçilikning oldini oliş vazifasi yuklangan. Şu maqsadda tuzilma tarkibida kengaş va ijroqöm faoliyati yölga qöyilgan. Kengaşga 6 davlat maxsus xizmatlari rahbarlarining vakillari kiritilgan. Ijroqömda esa özaro tasdiqlangan lavozim örinlariga muvofiq ŞHTga a'zo davlatlardan vakillar işlaydi. ŞHTga a'zo davlatlar rahbarlari kengaşining 2004 y. 17 iyunda Toşkentda bölgan majlisida Taşkilotning şakllaniş davri yakunlanganligi qayd etildi. Majlis yakunlari böyiça Toşkent deklaratsiyasi, ŞHTning vakolatlari va immunitetlari töğrisidagi konvensiya, Narkotik vositalar va psixotrop moddalarning noqonuniy aylanişiga qarşi kuraşda hamkorlik töfisidagi bitim, taşkilot va uning organlari faoliyatiga doyr hujjatlar imzolandi. Özbekiston Respublikasining Taşkilotga a'zo davlatlar Xavfsizlik kengaşlari kotiblarining tegişli milliy mahkamalarning yangi taxdid va xurujlarga qarşi turişdagi hamkorligini mustahkamlaş maqsadiga qaratilgan doimiy uçraşuvlarini ötkazib turiş haqidagi taşabbusi qöllabquvvatlandi.

ŞHT a'zo mamlakatlarni xavfsizlik orqali hamkorlik sari boşlaydigan taşkilotdir. Iqtisodiy hamkorlik borasida oldinda transport infratuzilmasini rivojlantiriş, tabiiy, mineral xom aşyo zaxiralarini özlaştiriş, suv energetika zaxiralaridan unumli foydalaniş, ekologiyaga oid va b. masalalar bbr.

Sayfiddin Jörayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАНХАЙ ҲАМКОРЛИК ТАШКИЛОТИ (ШҲТ) — минтақавий хавфсизлик ва иқтисодий ҳамкорлик ташкилоти. Хитойнинг Шанхай шахрида 6 мамлакат — Қозоғистон, Хитой, Қирғизистон, Россия, Тожикистон ва Ўзбекистон давлат раҳбарлари учрашувида тузилган (2001 й. 15 июнь). ШҲТнинг вужудга келиш тарихи «Шанхай бешлиги» деб аталган уюшма фаолияти б-н боғлиқдир. Дастлаб Қозоғистон, Хитой, Қирғизистон, Россия, Тожикистон давлатлари рақбарлари («Шанхай бешлиги») учрашуви бўлиб ўтган. Унда чегарадош мамлакатлар уртасидаги ишончни мустаҳкамлаш (1996 й.) ва қўшма чегарада қуролли кучлар ва қуроляроғларни қисқартириш (1997) тўғрисида 2 та битим имзоланган эди. 1998 й.дан «бешлик» мамлакатларининг ўзаро ҳамкорлиги собиқ Совет Иттифоқи — Хитой чегараси бўйлаб ҳарбийсиёсий вазиятни барқарорлаштириш масалаларидан минтақавий хавфсизлик ва кўп томонлама иқтисодий ҳамкорликни таъминлаш чораларига ўтишга қаратилди. ШҲТнинг Душанба (2000) саммитида Ўзбекистон Республикаси биринчи марта кузатувчи сифатида қатнашди. Ана шу саммитда «бешлик» негизида кўп тармоқли ташкилот тузиш тўғрисида таклиф илгари сурилди. ШҲТ таъсисчиларидан бири сифатида иштирок этиш ҳақидаги қарорни Ўзбекистон ўз миллий манфаатларидан келиб чиқиб, Марказий Осиё минтақасидаги ҳарбийсиёсий вазиятни ҳисобга олган ҳолда қабул қилди. Шанхай саммитида (2001 й. июнь) янги ташкилотнинг максад ва принципларини эълон қилган Декларация, шунингдек, Терроризм, айирмачилик ва экстремизмга қарши кураш тўғрисидаги конвенция қабул қилинди. Ташкилотнинг СанктПетербургда бўлган 2саммитида (2002 й. июнь) устав ҳужжати — ШҲТ Хартиясига имзо чекилди. ШҲТ нинг олий органи Давлат бошликлари кенгашидир. Ташкилот структураси Ҳукумат бошлиқлари (бош вазирлар) кенгаши, Ташки ишлар вазирлари кенгаши, Тармоқ вазирликлари ва идоралари раҳбарлари кенгаши, Миллий мувофиклаштирувчилар кенгаши ва доимий ишловчи Котибият (Пекин ш.да жойлашган) хамда Минтақавий аксилтеррор тузилмаси (MATT; Тошкент ш.да жойлашган)дан иборат.

Минтакавий аксилтеррор тузилмаси 2004 й. 1 янв.дан фаолият кўрсатади. Мазкур тузилма зиммасига ахборот алмашиш, чегара ва божхона қўмиталарининг, махсус хизматларнинг ҳамкорлигини мувофиқлаштириш, шу оркали террорчиликнинг олдини олиш вазифаси юкланган. Шу мақсадда тузилма таркибида кенгаш ва ижроқўм фаолияти йўлга қўйилган. Кенгашга 6 давлат махсус хизматлари раҳбарларининг вакиллари киритилган. Ижроқўмда эса ўзаро тасдиқланган лавозим ўринларига мувофиқ ШҲТга аъзо давлатлардан вакиллар ишлайди. ШҲТга аъзо давлатлар раҳбарлари кенгашининг 2004 й. 17 июнда Тошкентда бўлган мажлисида Ташкилотнинг шаклланиш даври якунланганлиги қайд этилди. Мажлис якунлари бўйича Тошкент декларацияси, ШҲТнинг ваколатлари ва иммунитетлари тўғрисидаги конвенция, Наркотик воситалар ва психотроп моддаларнинг ноқонуний айланишига қарши курашда ҳамкорлик тўфисидаги битим, ташкилот ва унинг органлари фаолиятига дойр ҳужжатлар имзоланди. Ўзбекистон Республикасининг Ташкилотга аъзо давлатлар Хавфсизлик кенгашлари котибларининг тегишли миллий маҳкамаларнинг янги тахдид ва хуружларга қарши туришдаги ҳамкорлигини мустаҳкамлаш мақсадига қаратилган доимий учрашувларини ўтказиб туриш ҳақидаги ташаббуси қўллабқувватланди.

ШҲТ аъзо мамлакатларни хавфсизлик орқали ҳамкорлик сари бошлайдиган ташкилотдир. Иқтисодий ҳамкорлик борасида олдинда транспорт инфратузилмасини ривожлантириш, табиий, минерал хом ашё захираларини ўзлаштириш, сув энергетика захираларидан унумли фойдаланиш, экологияга оид ва б. масалалар ббр.

Сайфиддин Жўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.