Şanyuy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32-b. — ziyouz.com
Şanyuy — qad. turkiylarda «imperator» ma'nosida qöllanilgan unvonning xitoy manbalaridagi şakli. Hun imperiyasi (mil. av. 3-a.) hukmdorlarining boş unvoni bölib, mil. 6-a.gaça mavjud bölgan bir qança turkiy davlatlarda işlatilgan. Xanşu («Xan sulolasi tarixi») yilnomasida xun hukmdorlari ularning tilida «Tengli kutu şanyuy» deb atalişi va tengli sözining hun tilida «tangri, osmon», kutu «öğil», Ş. esa «keng va buyuk» ma'nosini bildirişi qayd etiladi. Bir qator tadqiqotçilarga köra, mazkur jumladagi ikkinçi söz kutu «qut, baxt» sözlari b-n aloqador bölib, «tangri quti» iborasi «xudo baxt ato etgan» ma'nosida ekanligini ta'kidlaşadi. Şuningdek, Ş. söziniturkiy dabğu(yabğu) unvoni b-n alokador xisoblaşadi.
Ad.: Biçurin N.Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavşix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 1—3, M.—L., 1950—53.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАНЮЙ — қад. туркийларда «император» маъносида қўлланилган унвоннинг хитой манбаларидаги шакли. Ҳун империяси (мил. ав. 3-а.) ҳукмдорларининг бош унвони бўлиб, мил. 6-а.гача мавжуд бўлган бир қанча туркий давлатларда ишлатилган. Ханшу («Хан сулоласи тарихи») йилномасида хун ҳукмдорлари уларнинг тилида «Тенгли куту шанюй» деб аталиши ва тенгли сўзининг ҳун тилида «тангри, осмон», куту «ўғил», Ш. эса «кенг ва буюк» маъносини билдириши қайд этилади. Бир қатор тадқиқотчиларга кўра, мазкур жумладаги иккинчи сўз куту «қут, бахт» сўзлари б-н алоқадор бўлиб, «тангри қути» ибораси «худо бахт ато этган» маъносида эканлигини таъкидлашади. Шунингдек, Ш. сўзинитуркий дабғу(ябғу) унвони б-н алокадор хисоблашади.
Ад.: Бичурин Н.Я., Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена, т. 1—3, М.—Л., 1950—53.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.