Şarafuddin Ali Yazdiy

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–36-b. — ziyouz.com

Şarafuddin Ali Yazdiy (? 1454, Yazd ş. yaqinidagi Taft qişloği) — temuriylar davri maşhur tarixnavisi. 1414—35 y.lar mobaynida Şohruxning öğli, Fors ölkasi hokimi Ibrohim Mirzo xizmatida böladi va uning topşiriği asosida maşhur «Zafarnoma» asarini yozadi. Ibrohim Mirzo vafotidan söng Ş.A.Ya. Sultoniya, Ray va Qum viloyatlari hokimi bölgan Şohruxning nabirasi Sultan Muhammad xizmatiga ötadi. 1445—46 y. Muhammad Sultonning markaziy xukumatga qilgan isyoniga aralaşib qolgan Ş.A.Ya. Umuğbeknitötli Abdullatiftomonidan jazodan saklab qolinadi va Hirotga yuboriladi. Kamoliddin Abdulvose' anNizomiyning «Makrmoti mavlaviy Jomiy» asarida keltirilişiça, Ş.AYA. Hirotga kelib, Jomiyning suhbatida bulgan. Şoxrux vafotidan söng (1447 y.) öz vatani Taftga qaytib keladi va xonaqohga joylaşib, umrining oxirigaça öşa yerda yaşaydi,

Navoiy «Majolis unnafois» asarida yozişiça, 6 yoşida «Şohrux Sulton buzuğliğida» (ya'ni Şohrux vafotidan söng mamlakatda yuz bergan nizolar çoğida) katta jamoat b-n Xurosondan Iroqqa ketayotganda, Taftda Ş.A.Ya. yaşagan xonaqohsa bölib, uni körgan. Navoiy uşbu asarida Ş.A.Ya.ning bilimdonligiga yuqori baxr berib: «Mavlononing sohib kamolliği olam axli qoşida musallamdur», deb yozgan. Şundan keyingi yillarda, ya'ni 1452 y. tarixçi Abdurazzoq Samarqandiy ham Taftda Ş.A.Ya. bilan uçraşib suhbatlaşgan. Möğuliston xoni Yunusxon yoşligida Şoxrux topşiriğiga köra, uzoq yillar Şerozda Ş. A.Ya. tarbiyasida bölgan va sulton Abu Sayd uni olib kelib, Möğulistotg. xon etib tayinlagan.

Ş.A.Ya. adabiyot va til uslubi, şe'riyat nazariyasi, nujum ilmi, tarix, musika, tasavvufning nazariy masalalari böyiça bir neçta asarlar yozgan; «Şaraf» taxallusi b-n şe'r bitgani ham ma'lum. Şuningdek, Ş.A.Ya.ning «Hullali mutarraz dar muammo va luğaz» («Muammo va topişmoklar borasida bezakli noma»); «Muntaxabi hulal» (mazkur asarning qisqartirilgan bayoni); «Mavotin yo manozir dar muammo» («Muammo fanida joy va manzaralar»); «Qunh uzzod dar ilmi vaqfi a'dod» («Adadlar muvofiqligi ilmida haqiqat çöqqisi»); «Alkitob fi ilm ilusturlobi» («Usturlob ilmi böyiça kitob»); «Devon i Şaraf Yazdiy» («Şaraf Yazdiyning devoni»); «Haqoyiq attahlil» («Taxlil, ya'ni «Lo ilaha illallox.»ning haqiqatlari»); «ŞarhiQasidai Burda» («Qasidai Burda»ning şarhi); «Şarhi Asomoi Alloh» («Alloh ismlari» şarhi); «Tuhfat ulfaqir va hadyat ulhaqir» («Faqirning tuhfasiyu, haqirning hadyasi»); «Munşaot» (Xatlar töplami); Amir Temur tarixiga bağişlangan şe'riy asarlari ma'lum.

Asomiddin Örinboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАРАФУДДИН АЛИ ЯЗДИЙ (? 1454, Язд ш. яқинидаги Тафт қишлоғи) — темурийлар даври машҳур тарихнависи. 1414—35 й.лар мобайнида Шоҳрухнинг ўғли, Форс ўлкаси ҳокими Иброҳим Мирзо хизматида бўлади ва унинг топшириғи асосида машҳур «Зафарнома» асарини ёзади. Иброҳим Мирзо вафотидан сўнг Ш.А.Я. Султония, Рай ва Қум вилоятлари ҳокими бўлган Шоҳрухнинг набираси Султан Муҳаммад хизматига ўтади. 1445—46 й. Муҳаммад Султоннинг марказий хукуматга қилган исёнига аралашиб қолган Ш.А.Я. Умуғбекнитўтли Абдуллатифтомонидан жазодан саклаб қолинади ва Ҳиротга юборилади. Камолиддин Абдулвосеъ анНизомийнинг «Макрмоти мавлавий Жомий» асарида келтирилишича, Ш.АЯ. Ҳиротга келиб, Жомийнинг суҳбатида булган. Шохрух вафотидан сўнг (1447 й.) ўз ватани Тафтга қайтиб келади ва хонақоҳга жойлашиб, умрининг охиригача ўша ерда яшайди,

Навоий «Мажолис уннафоис» асарида ёзишича, 6 ёшида «Шоҳрух Султон бузуғлиғида» (яъни Шоҳрух вафотидан сўнг мамлакатда юз берган низолар чоғида) катта жамоат б-н Хуросондан Ироққа кетаётганда, Тафтда Ш.А.Я. яшаган хонақоҳца бўлиб, уни кўрган. Навоий ушбу асарида Ш.А.Я.нинг билимдонлигига юқори бахр бериб: «Мавлононинг соҳиб камоллиғи олам ахли қошида мусалламдур», деб ёзган. Шундан кейинги йилларда, яъни 1452 й. тарихчи Абдураззоқ Самарқандий ҳам Тафтда Ш.А.Я. билан учрашиб суҳбатлашган. Мўғулистон хони Юнусхон ёшлигида Шохрух топшириғига кўра, узоқ йиллар Шерозда Ш. А.Я. тарбиясида бўлган ва султон Абу Сайд уни олиб келиб, Мўғулистотг. хон этиб тайинлаган.

Ш.А.Я. адабиёт ва тил услуби, шеърият назарияси, нужум илми, тарих, мусика, тасаввуфнинг назарий масалалари бўйича бир нечта асарлар ёзган; «Шараф» тахаллуси б-н шеър битгани ҳам маълум. Шунингдек, Ш.А.Я.нинг «Ҳуллали мутарраз дар муаммо ва луғаз» («Муаммо ва топишмоклар борасида безакли нома»); «Мунтахаби ҳулал» (мазкур асарнинг қисқартирилган баёни); «Мавотин ё манозир дар муаммо» («Муаммо фанида жой ва манзаралар»); «Қунҳ уззод дар илми вақфи аъдод» («Ададлар мувофиқлиги илмида ҳақиқат чўққиси»); «Алкитоб фи илм илустурлоби» («Устурлоб илми бўйича китоб»); «Девон и Шараф Яздий» («Шараф Яздийнинг девони»); «Ҳақойиқ аттаҳлил» («Тахлил, яъни «Ло илаҳа иллаллох.»нинг ҳақиқатлари»); «ШарҳиҚасидаи Бурда» («Қасидаи Бурда»нинг шарҳи); «Шарҳи Асомои Аллоҳ» («Аллоҳ исмлари» шарҳи); «Туҳфат улфақир ва ҳадят улҳақир» («Фақирнинг туҳфасию, ҳақирнинг ҳадяси»); «Муншаот» (Хатлар тўплами); Амир Темур тарихига бағишланган шеърий асарлари маълум.

Асомиддин Ўринбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.