Şarğun kömir koni
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58–59-b. — ziyouz.com
Şarğun kömir koni - Surxondaryo viloyatidagi kon. Hisor toğ tizmasining jan.ğarbiy tarmoğida joylaşgan. 1941 yilda oçilgan. Ş.k.k. quyi va örta yura davriga mansub kömirli yotqiziqlar içida topilgan. Qora Maçitli antiklinalining jan. qanotida. Bu strukturaning özak qismi tokembriy gneys va slanetslari hamda quyi paleozoy qumtoşli slanetslaridan tarkib topgan. Ular ordovik, silur, devon va karbon davrlariga oid terrigen va karbonatli yotqiziqlar bilan qoplangan. Quyi hamda örta yura yotqiziqlari kömirga boy. Kömir yotqiziqlarining umumiy qalinligi 26 m. Kömir qatlami (ba'zi bir joylari uzlukli) Guliob soyidan Obizarang soyigaça — ğarbdan şarqqa 10 km ga çözilgan. Ş.k.k. eng yirik qatlamining qalinligi 12,5 m; qatlamlarning örtaça qalinligi 4,6 m. Kömir qatlamining pastki qismi yupqa argillit va alevrolit toğ jinslaridan tarkib topgan. Foydali qatlamlar tarkibida 5% gaça neft bitumlari bölgan turli xil petrografik tipdagi kömirdan iborat. Ş.k.k.da kömir qatlamining yotiş burçagi böylab tektonik harakatlar sodir bölişi natijasida köp miqdorda maydalangan kömir uçraydi. Şarğun kömirining yoniş quvvati 5690—7302 kkal/kg; öz-özidan yonmaydi, hajmi 1,35 t/m3, qattiqlik jihatidan 2sinfga mansub. Kulining örtaça miqdori 16,95% (5,3% dan 23,2% gaça). Oltingugurti kam (örtaça 0,02%)ni taşkil etadi. Şarğun kömiri — toşkömir bölsa ham maydaroq va yumşoqroq, yengil tozalanadi, fkada briketlanib, iste'molçilarga yuboriladi. Ş.k.k. ning zaxirasi 36 mln. t. Yiliga 50 ming t kömir qazib olinadi. Şarğun kömiri karbid oliş uçun xom aşyo hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАРҒУН КЎМИР КОНИ - Сурхондарё вилоятидаги кон. Ҳисор тоғ тизмасининг жан.ғарбий тармоғида жойлашган. 1941 йилда очилган. Ш.к.к. қуйи ва ўрта юра даврига мансуб кўмирли ётқизиқлар ичида топилган. Қора Мачитли антиклиналининг жан. қанотида. Бу структуранинг ўзак қисми токембрий гнейс ва сланецлари ҳамда қуйи палеозой қумтошли сланецларидан таркиб топган. Улар ордовик, силур, девон ва карбон даврларига оид терриген ва карбонатли ётқизиқлар билан қопланган. Қуйи ҳамда ўрта юра ётқизиқлари кўмирга бой. Кўмир ётқизиқларининг умумий қалинлиги 26 м. Кўмир қатлами (баъзи бир жойлари узлукли) Гулиоб сойидан Обизаранг сойигача — ғарбдан шарққа 10 км га чўзилган. Ш.к.к. энг йирик қатламининг қалинлиги 12,5 м; қатламларнинг ўртача қалинлиги 4,6 м. Кўмир қатламининг пастки қисми юпқа аргиллит ва алевролит тоғ жинсларидан таркиб топган. Фойдали қатламлар таркибида 5% гача нефть битумлари бўлган турли хил петрографик типдаги кўмирдан иборат. Ш.к.к.да кўмир қатламининг ётиш бурчаги бўйлаб тектоник ҳаракатлар содир бўлиши натижасида кўп миқдорда майдаланган кўмир учрайди. Шарғун кўмирининг ёниш қуввати 5690—7302 ккал/кг; ўз-ўзидан ёнмайди, ҳажми 1,35 т/м3, қаттиқлик жиҳатидан 2синфга мансуб. Кулининг ўртача миқдори 16,95% (5,3% дан 23,2% гача). Олтингугурти кам (ўртача 0,02%)ни ташкил этади. Шарғун кўмири — тошкўмир бўлса ҳам майдароқ ва юмшоқроқ, енгил тозаланади, фкада брикетланиб, истеъмолчиларга юборилади. Ш.к.к. нинг захираси 36 млн. т. Йилига 50 минг т кўмир қазиб олинади. Шарғун кўмири карбид олиш учун хом ашё ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.