Şarik qözğoloni
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38-b. — ziyouz.com
Şarik qözğoloni - Buxoroda Abbosiylar xalifaligiga qarşi kötarilgan qözğolon (751). Unga Şarik ibn Şayx alMahriy boşçilik qilgan. Qözğolonga umaviylar örniga 750 y.da hokimiyat tepasiga kelgan abbosiylarning xalifalik hududidagi arab bölmagan xalqlarga nisbatan siyosatida özgarişlar qilmaganligi; qonuniy hokimiyat Ali avlodlari qöliga topşirilişi lozim, degan şialarning fikrlari sabab bölgan. Unda Buxorodagi suğdiylar va arab axoliyey qatnaşgan. Biroq qözğolonda mahalliy zodagonlar, savdogarlar, kaşovarzlar deyarli iştirok etmagan.
Narşaxiynmng yozişiça, qözğolon raxbari Şarik arab xarbiylaridan bölib, u Buxoroda yaşagan. Uning atrofida juda kup kişi yiğilgan. Buxoro amiri Abduljabbor ibn Şuayb, Xorazm amiri Abdulmalik ibn Xarsama, Barzam (xoz. Karki) amiri Muhammad ibn Husayn va b. Şarikka bay'at qilib, uni qöllabquvvatlaşgan. Tabariynnng fikriça, Şarik tarafdorlari 30 ming kişidan ortiq bölgan.
Xuroson voliysi Abu Muslim Ziyod ibn Solih boşçiligidagi 10 ming kişilik laşkarni qözğolonni bostiriş uçun Buxoroga jönatgan. Buxoro ş. darvozalari oldida 37 kun uzluksiz jang bölib, unda buxoroliklar doim ğalaba qozonib turgan.
Buxorxudot Qutayba ibn Tağşoda 10 ming odam b-n kelib, Ziyod ibn Solih b-n ittifoqlikda Şarik qöşiniga qarşi uruşga kirişi qözğolon mağlubiyatga uçraşiga sabab bölgan. Şarik laşkari katta qiyinçilikda qolgan. Qöşin örtasida oçlik boşlangan. Şunday bölişiga qaramasdan, qözğolonçilar Ziyod va Tağşodaning birlaşgan qöşinini Buxoro ş.dan bir farsang uzoklikda bölgan jangda mağlubiyatga uçratişgan. Navkand (Navkanda) qişloğida bölgan ikkinçi jang (751 y. yozi)da esa qözğolonçilar mağlubiyatga uçraşgan. Şarik ibn Şayx ham jang paytida otdan yiqilgan va öldirilgan. Buxoro amiri Abduljabbor bu mağlubiyatga qaramay, şaharni arablarga topşiri şdan boş tortgan. Arab laşkarboşisi Ziyod ibn Solih Buxoroga kelib, uç keçakunduz davomida şaharga öt qöydirgan. Şahar içida ham arab qöşini buxoroliklarning qattiq qarşiligiga uçragan. Narşaxiyning yozişiça, Ziyodning buyruği b-n şahar aholisidan kimni tutsalar, ularni dorga osganlar va nihoyat şaharni olganlar. Şarikning öğli va harbiy kömondonlari ham öldirilgan. Söngra Ziyod ibn Solih Samarqandga kelib, bu yerdagi qözğolonni ham bostirgaç, Xurosonga qaytgan.
Ş.q. keyinçalik Movarounnahr va Xurosonda arablarga qarşi kötarilgan Mutsanna qözğoloni oldidan öziga xos tayyorgarlik vazifasini ötagan.
Manbalar: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Istoriya atTabari, T., 1987.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАРИК ҚЎЗҒОЛОНИ - Бухорода Аббосийлар халифалигига қарши кўтарилган қўзғолон (751). Унга Шарик ибн Шайх алМаҳрий бошчилик қилган. Қўзғолонга умавийлар ўрнига 750 й.да ҳокимият тепасига келган аббосийларнинг халифалик ҳудудидаги араб бўлмаган халқларга нисбатан сиёсатида ўзгаришлар қилмаганлиги; қонуний ҳокимият Али авлодлари қўлига топширилиши лозим, деган шиаларнинг фикрлари сабаб бўлган. Унда Бухородаги суғдийлар ва араб ахолией қатнашган. Бироқ қўзғолонда маҳаллий зодагонлар, савдогарлар, кашоварзлар деярли иштирок этмаган.
Наршахийнмнг ёзишича, қўзғолон рахбари Шарик араб харбийларидан бўлиб, у Бухорода яшаган. Унинг атрофида жуда куп киши йиғилган. Бухоро амири Абдулжаббор ибн Шуайб, Хоразм амири Абдулмалик ибн Харсама, Барзам (хоз. Карки) амири Муҳаммад ибн Ҳусайн ва б. Шарикка байъат қилиб, уни қўллабқувватлашган. Табарийнннг фикрича, Шарик тарафдорлари 30 минг кишидан ортиқ бўлган.
Хуросон волийси Абу Муслим Зиёд ибн Солиҳ бошчилигидаги 10 минг кишилик лашкарни қўзғолонни бостириш учун Бухорога жўнатган. Бухоро ш. дарвозалари олдида 37 кун узлуксиз жанг бўлиб, унда бухороликлар доим ғалаба қозониб турган.
Бухорхудот Қутайба ибн Тағшода 10 минг одам б-н келиб, Зиёд ибн Солиҳ б-н иттифоқликда Шарик қўшинига қарши урушга кириши қўзғолон мағлубиятга учрашига сабаб бўлган. Шарик лашкари катта қийинчиликда қолган. Қўшин ўртасида очлик бошланган. Шундай бўлишига қарамасдан, қўзғолончилар Зиёд ва Тағшоданинг бирлашган қўшинини Бухоро ш.дан бир фарсанг узокликда бўлган жангда мағлубиятга учратишган. Навканд (Навканда) қишлоғида бўлган иккинчи жанг (751 й. ёзи)да эса қўзғолончилар мағлубиятга учрашган. Шарик ибн Шайх ҳам жанг пайтида отдан йиқилган ва ўлдирилган. Бухоро амири Абдулжаббор бу мағлубиятга қарамай, шаҳарни арабларга топшири шдан бош тортган. Араб лашкарбошиси Зиёд ибн Солиҳ Бухорога келиб, уч кечакундуз давомида шаҳарга ўт қўйдирган. Шаҳар ичида ҳам араб қўшини бухороликларнинг қаттиқ қаршилигига учраган. Наршахийнинг ёзишича, Зиёднинг буйруғи б-н шаҳар аҳолисидан кимни тутсалар, уларни дорга осганлар ва ниҳоят шаҳарни олганлар. Шарикнинг ўғли ва ҳарбий кўмондонлари ҳам ўлдирилган. Сўнгра Зиёд ибн Солиҳ Самарқандга келиб, бу ердаги қўзғолонни ҳам бостиргач, Хуросонга қайтган.
Ш.қ. кейинчалик Мовароуннаҳр ва Хуросонда арабларга қарши кўтарилган Муцанна қўзғолони олдидан ўзига хос тайёргарлик вазифасини ўтаган.
Манбалар: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966; История атТабари, Т., 1987.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.