Şarqiy Yevropa platformasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48–49-b. — ziyouz.com
Şarqiy Yevropa platformasi ŞARQIY YEVROPA PLATFORMASI, Rus platformasi, Yevropa platformasi — yirik platformalardan biri, Yer pöstining qadimiy rifeygaça bölgan davriga mansub. Şarqiy va Şim. Yevropaning katta qismini egallab, Skandinaviya toğlaridan Uralgaça va Barens dengizidan Qora hamda Kaspiy dengizlarigaça çözilgan. Platforma çegarasi şim.şarq va şim.da Timan kryaji böylab hamda Kola ya.o. qirğoqlaridan, jan,ğarbda esa — Örta Yevropa tekisligida Varşava yaqinidan, şim.ğarbda Boltiq dengizi va Yutlandiya ya.o.ning şim. qismidan ötadi. Ş.Ye.p.da rifeygaça bölgan burmalangan qadimiy kristalli zamin bilan uning ustida yotgan çökindi jinslar qoplami ajralib turadi. Zamin platformaning faqat şim.ğarbida (Boltiq qalqoni) va jan. ğarbidagina (Ukraina qalqoni) yer yuzasiga çiqib yotadi. Qolgan katta maydonda u çökindi yotqiziqlari bilan qoplangan. Ş.Ye.p.ning zaminida kuçli metamorflaşgan va burmalangan çökindi hamda magmatik jinslar bölib, bu jinslar katta maydonlarda gneys va kristalli slanetslarga aylangan. Platforma zaminining aksari qismi (ğarbiy çekkasi bundan istisno) yuqori proterozoy boşlarida (1600 mln. yil oldin) şakllangan. Ş.Ye.p. tarixida 2 yirik davr ajralib turadi. 1-davr arxey, quyi va örta proterozoy davrlarini (3500— 1600 mln. yil) öz içiga oladi, bunda kristalli zamin şakllangan; 2-davrda (yuqori proterozoydan antropogengaça) esa platformaning özi rivojlanib, çökindi qoplam va hoz. struktura hosil bölgan. Paleozoy davrining oxirlarida Ş.Ye.p.ning strukturalari qayta tiklanişi natijasida yer sathining katta qismi qötarilgan. Bunga şarqda sodir bölgan Ural-Tyanşan geosinklinal mintaqasidagi gersin davrining burmalaniş harakati ta'sir körsatgan. Zamindagi foydali qazilmalar: temir rudasi (Krivoy Rog havzasi, Kursk magnit anomaliyasi, Kiruna), nikel, mis, titan rudalari, slyudalar, pegmatitlar apatit va boşqalar Çökindi qoplamda yonuvçi gaz va neft qatlamlari (Volga — Ural anteklizasi, Pripyat botiği), toş tuzi va kaliy tuzi konlari (Kama, Ural oldi, Pripyat botiği), qazilma kömir (Lvov, Donetsk, Moskva yoni havzalari), fosforit, boksit, quriliş xom aşyosi (ohaktoş, dolomit, gil va boşqalar) konlari, şuningdek, çuçuk va mineral suvlar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАРҚИЙ ЕВРОПА ПЛАТФОРМАСИ, Рус платформаси, Европа платформаси — йирик платформалардан бири, Ер пўстининг қадимий рифейгача бўлган даврига мансуб. Шарқий ва Шим. Европанинг катта қисмини эгаллаб, Скандинавия тоғларидан Уралгача ва Баренц денгизидан Қора ҳамда Каспий денгизларигача чўзилган. Платформа чегараси шим.шарқ ва шим.да Тиман кряжи бўйлаб ҳамда Кола я.о. қирғоқларидан, жан,ғарбда эса — Ўрта Европа текислигида Варшава яқинидан, шим.ғарбда Болтиқ денгизи ва Ютландия я.о.нинг шим. қисмидан ўтади. Ш.Е.п.да рифейгача бўлган бурмаланган қадимий кристалли замин билан унинг устида ётган чўкинди жинслар қоплами ажралиб туради. Замин платформанинг фақат шим.ғарбида (Болтиқ қалқони) ва жан. ғарбидагина (Украина қалқони) ер юзасига чиқиб ётади. Қолган катта майдонда у чўкинди ётқизиқлари билан қопланган. Ш.Е.п.нинг заминида кучли метаморфлашган ва бурмаланган чўкинди ҳамда магматик жинслар бўлиб, бу жинслар катта майдонларда гнейс ва кристалли сланецларга айланган. Платформа заминининг аксари қисми (ғарбий чеккаси бундан истисно) юқори протерозой бошларида (1600 млн. йил олдин) шаклланган. Ш.Е.п. тарихида 2 йирик давр ажралиб туради. 1-давр архей, қуйи ва ўрта протерозой даврларини (3500— 1600 млн. йил) ўз ичига олади, бунда кристалли замин шаклланган; 2-даврда (юқори протерозойдан антропогенгача) эса платформанинг ўзи ривожланиб, чўкинди қоплам ва ҳоз. структура ҳосил бўлган. Палеозой даврининг охирларида Ш.Е.п.нинг структуралари қайта тикланиши натижасида ер сатҳининг катта қисми қўтарилган. Бунга шарқда содир бўлган Урал-Тяньшан геосинклиналь минтақасидаги герцин даврининг бурмаланиш ҳаракати таъсир кўрсатган. Заминдаги фойдали қазилмалар: темир рудаси (Кривой Рог ҳавзаси, Курск магнит аномалияси, Кируна), никель, мис, титан рудалари, слюдалар, пегматитлар апатит ва бошқалар Чўкинди қопламда ёнувчи газ ва нефть қатламлари (Волга — Урал антеклизаси, Припять ботиғи), тош тузи ва калий тузи конлари (Кама, Урал олди, Припять ботиғи), қазилма кўмир (Львов, Донецк, Москва ёни ҳавзалари), фосфорит, боксит, қурилиш хом ашёси (оҳактош, доломит, гил ва бошқалар) конлари, шунингдек, чучук ва минерал сувлар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.