Şarqşunoslik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53–56-b. — ziyouz.com
Şarqşunoslik - Şarq (Osiyo va Şim. Afrikadagi davlatlar) tarixi, iqtisodi, tili, adabiyoti, etnografiyasi, san'ati, dini, falsafasi, moddiy va ma'naviy madaniyatini kompleks örganuvçi fan. Ş.ning misrşunoslik, assiriologiya (ossuriyaşunoslik), semitologiya, arabşunoslik, eronşunoslik, turkşunoslik, xitoyşunoslik, mongolşunoslik, hindşunoslik, yaponşunoslik kabi sohalari mavjud. Fanning rivojlanişi bilan Ş.ning yana yangi regional şoxobçalari (şumerologiya, urartologiya, kumranistika, koreistika va boşqalar) paydo böla boşladi. Afrikaşunoslik Ş.dan ajralib çiqdi. Ş.ning kompleks fan sifatida rivojlanişi davom etmoqda. Şarq mamlakatlari va ularning tarixi mahalliy olimlar tomonidan qadimdan örganila boşlangan. Qadimiy va örta asr Şarq olimlari yaratgan asarlar Ş. uçun qimmatli manbalardir.
Yevropada Şarq töğrisidagi dastlabki ma'lumotlar yunon mualliflari asarlarida uçraydi. Yunonlar dastlab Eronni, keyinçalik öz yurtlaridan şarqsa bölgan hududlarni Şarq deb hisoblaganlar. Yevropada Osiyo va Şim. Afrika bilan savdo hamda siyosiy aloqalar örnatila boşlanişi bilan Şarqqa bölgan qiziqiş quçaydi. 12- asr dan boşlab, Veniamin Tudelskiy (12-asr) va Marko Polo (13-asr) kabi yevropalik savdogar va diplomatlarning Yaqin va Örta Şarqqa qilgan sayohatlari haqidagi esdaliklar köpaya boşladi. Xalqaro aloqalarning kengayişi Ş.ning rivojlanişiga katta ta'sir körsatdi. 15—16-asrlarda Yaqin Şarq davlatlari va Xitoy tarixiga oid asarlar paydo böldi. Parij, Oksford untlarining Şarq tillari kafedralarida qadimiy yahudiy va arab tillari öqitila boşladi.
15-asrda Rossiyada Afanasiy Nikitinning Hindiston töğrisida, 17-asrda M. Petlin, rus elçilari F.I. Baykov va N.G.Siafariyning Xitoyga oid safarnomalari çop etildi.
17-asrdan Yevropada Şarq tillaridan fors, turk, xitoy tillari örganila boşladi. Ayrim Şarq tillarining luğatlari, Şarq mualliflari (asosan, Sa'diy) asarlarining matn va tarjimalari naşr etildi. 17-asr oxirida Leyden, Parij, Oksford untlarining kutubxonalarida Şarq qölyozmalari töplandi. 1667 yil Parijda d'Erbeloning «Şarq kutubxonasi» nomli töplami naşr etildi. Rossiyada 18-asr boşlarida (Pyotr I ning 1700 va 1702 yillardagi farmonlariga köra) Şarq tillarini öqitiş joriy qilindi.
18-asrning 2-yarmidan Ş.ni ilmiy asosda örganiş boşlandi. Mustamlakaga aylantirilgan Şarq mamlakatlaridan Ğarbga katta moddiy boyliklar bilan bir qatorda köplab yozma yodgorliklar ham olib ketildi, Yevropaning Leyden, London, Parij, keyinçalik Peterburg kabi şaharlarida boy qölyozma fondlari taşkil etildi. Ularda tarix, fan va madaniyat tarixi, dinşunoslik, huquq, falsafa, til va adabiyotga oid qölyozma asarlar yiğilgan bölib, ularni tarjima va tadqiq etiş ilmiy Ş.ning şakllanişiga zamin böldi. Köp vaqggaça ilmiy Ş.ning asosiy va yagona sohasi Şarq filologiyasi edi. Yozma manbalarni ilmiy tavsiflaş, kataloglaştiriş, ularni tanqidiy matnlarini tuziş, manbaning kelib çiqişini aniqlaş, garjima qiliş va ilmiy izohlaş şu sohaning asosiy vazifalari hisoblangan. Keyinçalik qölyozma manbalar yoniga epigrafik materiallar (qabr toşlari, metall idişlar va boşqalar buyumlardagi bitiklar) qöşilişi natijasida şarq epigrafikasi rivojlana boşladi.
Şarq filologiyasining öziga xos xususiyati — uning kompleksliligidir. Zero unda tilşunoslik, adabiyotşunoslik, tarix, falsafa, din tarixi elementlari mujassamlaşgan bölib, yozma manbalar ustida işlaş örganilayotgan mamlakat tili, tarixi va madaniyatini biliş barobarida şu manba mansub bölgan soha böyiça ham maxsus bilimlarni talab etadi. Farğoniy, Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Uluğbek kabi allomalarning aniq va tabiiy fanlarga oid bölgan asarlarining rus va özbek tiliga izohli tarjimalari bunga yorqin misoldir. Şu ma'noda şarq filologiyasi hoz. kungaça öz ahamiyatini saqlab kelmoqda, çunki hali örganilmagan yozma manbalar juda köp va ularni tadqiq etiş kompleks bilimlarni talab qiladi.
Qad. fors tilidan «Avesto» fransuz tiliga tarjima qilindi (1771). Mix xatlar, Misr iyerogliflarini öqişga muvaffaq bölindi. Kalkutta (1784), Parij (1822), London (1823), Leypsig (1845) şahrilarida bir neça Osiyo jamiyatlari, Şarq tillarini örganuvçi maxsus oliy öquv yurtlari — Venada Şarq tillari akademiyasi (1754), Parijda Jonli şarq tillari maktabi (1795) oçildi. Şarq tarixi va uning madaniyati (asosan, qadimiy va örta asr tarixiga oid)ga bağişlangan yirik tadqiqotlar paydo böldi.
Rossiyada G.S. Lebedev Yevropada birinçi bölib sanskrit grammatikasini tuzdi (1801). 19-asr şarqşunoslaridan eng maşhuri N.Ya. Biçurin bölgan. Untlarda Şarq tillari öqitişni M.V.Lomonosov taklif qilgan edi. 1807 yildan Qozon unti, 1819 yildan Peterburg untida şarqşunoslar tayyorlana boşladi. 1818 yil Peterburgda Osiyo muzeyi oçildi.
19-asrning 2-yarmida Yevropadagi yirik kutubxonalarda saklanayotgan Şarq qölyozmalari va kitoblarining kataloglari, Şarq tillari luğatlari tuzildi. «Islom ensiklopediyasi» (4 tilda) naşr etildi. 1873 yildan har 3 — 4 yilda şarqşunoslarning xalqaro kongresslari çaqiriladigan böldi. 19-asr oxiri — 20-asr boşida Yaponiya, Xitoy, Hindiston, Eron, Turkiya va boşqalar Şarq davlatlarida yirik tarixçi va filologlar yetişib çiqdi. Ular manbalarni tanqidiy qöllanmalar asosida tadqiq qilişga kirişdilar.
Rus şarqşunoslari Ş.ning yangi şoxobçalari, xususan, turkşunoslik, kavkazşunoslik va boşqalar böyiça qimmatli asarlar yozdilar. Turkşunoslik böyiça I. N. Berezin, M.K. Kozimbek, V.V. Radlov va boşqalar turkiy xalqlar tili, folklori va adabiyotiga oid yirik asarlar yaratdilar. Möğul, eron, kurd, osetin tillariga oid ilmiy asarlar naşr etildi. O.I. Senkovskiy, X.D. Fren, V.R. Rozen, G.S. Sablukov, A.V. Boldirev Örta Osiyo, Sibir, Mongoliya, Xitoyning moddiy va diniy madaniyatiga oid manba va yodgorliklarni tadqiq qilib, naşr ettirişdi. Şarqiy Turkiston (Kuçon, Turfon)da topilgan budda, xristian va moniy adabiyotlari juda köp ma'lumotlarga ega. V.V. Velyaminov-Zernov, N.V. Xanikov, V.V. Grigoryev, N.I. Veselovskiy, V.V. Bartold va boşqalar tadqiqotçilar Örta Osiyo tarixi va geogr. siga oid asarlar yaratdilar. B.A. Turayev qadimiy Şarq tarixi böyiça rus maktabining asosçisidir. Qozon, Peterburg va Moskva untlari, Moskvadagi Lazarev Şarq tillari inti, Odessadagi Rişelye litseyi, Vladivostokdagi Şarq instituti va boşqalar bir neça öquv yurtlarida şarqşunoslar tayyorlandi. Şarqşunoslarning tadqiqotlari, asarlari «Aziatskiy vestnik» (1825—27), «Zapiski Vostoçnogo otdeleniya Russkogo arxeologiçeskogo obşestva» (1887— 1921), «Mir islama» (1912—13) jur. larida çop etilgan.
20-asr boşlarida yirik rus şarqşunoslari yangi oçilgan Ş. markazlarida iş olib bordilar. N.Ya. Marr, S.F. Oldenburg, F.I. Şerbatskoy, B.Ya. Vladimirsov, V. V. Bartold, I. Yu. Kraçkovskiy, V.V. Struve va boşqalar qimmatli asarlar yaratdilar. 1930 yil Osiyo muzeyi va boşqalar Ş. taşkilotlari asosida SSSR FA Şarqşunoslik instituti tuzildi. SSSR FA va respublikalar FA lari tizimlarida Ş. muammolarini örganuvçi yangi markazlar (SSSR FA Tinç Okeani inti, ÖzSSR FA, OzSSR FA, GruzSSR FA, TojSSR FA Şarqşunoslik ilmiy tekşiriş institutlari, respublika FAlarning tarix, adabiyot va til intlari, şuningdek, boşqa respublikalar akademiyalari Ş. bölimlari) tuzildi.
Leningrad, Toşkent, Duşanba, Boku, Yerevan, Tbilisi, Qozon va boşqalar şaharlarda Şarq qölyozmalarining boy fondlari töplandi. 20-asrning 40-y.larida Moskva unti Tarix va filologiya ftida Şarq bölimi, Leningrad, Örta Osiyo (Toşkent), Ozarbayjon (Boku) va Tbilisi untlarida Şarq ftlari oçildi.
1957 yil Moskvada «Şarq adabiyoti» (1964 yildan «Nauka») naşriyoti tuzildi. «Sovetskoye vostokovedeniye» (1955; 1959—61 yillarda) «Problemn vostokovedeniya», 1961 yildan «Narodi Azii i Afriki» va «Sovremennga Vostok» (1957; 1961 yildan «Aziya — Afrika segodnya») jur.lariga asos solindi. 1957 yil Toşkentda Butunittifoq şarqşunoslarining 1-konferensiyasi bölib ötdi. 50—60-y.larda köp jildli «Vsemirnaya istoriya» («Jahon tarixi»)ning Şarq tarixi bölimlari, Hindiston, Xitoy, Yaponiya, Janubiy Şarqiy Osiyo, arab mamlakatlarining yangi va eng yangi tarixi, oliy öquv yurtlari uçun darsliklar, mustamlaka tizimining krizisi va inqirozi, muammolari hamda Şarqdagi mustaqil davlatlarning iqtisodiy rivojlaniş muammolariga oid yirik, umumlaşgan asarlar naşr etildi. Şarq mamlakatlari tarixi böyiça I.M. Reysner, B.N. Zaxoder, YEA. Belyayev, V.B. Lutskiy, A.L. Galperin, AA. Semenov, Yu.V. Gankovskiy, L.I. Duman, I.M. Dyakonov, I.P. Petruşevskiy, O. Bolşakov va boşqalar yirik asarlar yozganlar. Şarq adabiyotşunosligi rivojlandi. «Literatura Vostoka» («Şarq adabiyoti») seriyasi vujudga keldi. «Istoriya mirovoy literaturm»ning Şarqqa oid qismlari yozildi; «Pamyatniki literaturm narodov Vostoka» (matn va tarjimalar) naşr etilmoqda.
20-asrning 2-yarmida qadimiy qölyozma yodgorliklarni tadqiq qilişda ham katga muvaffaqiyatlarga erişildi. Bir neça dialektlar tadqiq qilindi va turk, kavkaz, möğul, fors, somiy va boşqalar tillar böyiça ilmiy grammatikalar, luğatlar va ularga oid asarlar yaratildi.
2-jahon uruşidan keyin Şarq davlatlarida bölgan tarixiy özgarişlar çet el Ş. tadqiqotlarining rivojlanişiga ta'sir körsatdi. Mustamlaka qilingan davlatlardagi siyosiy va iqtisodiy jarayonlar Şarq davlatlaridagi gumanitar fanlarning rivojlanişiga, Ş.da tadqiqotlar mavzuining dolzarblaşuviga olib keddi. Şarq davlatlarida olib borilayotgan arxeologik qaziş işlari Ş.ning rivojlanişiga ayniqsa muhim hissa qöşmoqda.
Qad. Şarq tillari — şumer, xett, urartu, ugarit, xatt, elam, toxar tillarida matnlarni örganiş keng yölga qöyildi. Axomaniy matnlari, pahlaviy, suğd, xötan, qumron, toxar tillarida yozilgan matnlar töplami çop etildi. Örta asr tarixi, adabiyoti, fani va madaniyatiga oid yodgorliklarni töplaş, örganiş va naşr etişda katta işlar qilingan bölib, bu jarayonlarni yevropalik şarqşunos olimlar boşlab bergan edi. Yevropa Ş.iga xos bölgan mukammal va puxta ilmiy tekşiriş an'analari hozirda ham davom etib kelmoqda. MXR va KXDR olimlari örta asrning istoriografiyasiga oid eng muhim qölyozmalarni, 50-y.larda XXR tarixçilari Xitoyning yangi va eng yangi tarixiga oid hujjatlar töplamini naşr etdilar. Yapon tarixçilari — S. Xattori, G. Xaçi va boşqalar Yaponiya tarixini tadqiq qildilar.
Uruşdan oddin va uruşdan keyingi ön yilliklarda Şarqning jonli tillarini tadqiq etiş quçaydi. Dialektologiya, tillarning tasnifi va rivojlanişiga oid asarlar yaratildi.
Özbekistonda Ş.ning rivojlanişi, asosan, uç Ş. markazi — Özbekiston FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik instituti, Toşkent Şarqşunoslik instituti va Toşkent Islom universiteti faoliyati bilan boğliq. FA Ş. institutining ilmiy yönalişi in-t fondida töplangan ön minglab qölyozma asarlarni çuqur örganiş, kataloglar hamda Örta Osiyo va qöşni Şarq xalqlarining fani va madaniyati tarixiga oid nodir yozma manbalarni naşrga tayyorlab, ularda mavjud bölgan tarixiy ma'lumotlar asosida i.t. işlari yaratiş, Şarq xalqlarining ötmişda jahon madaniyati taraqqiyotiga qöşgan salmoqli hissalarini yaqqol qörsatişdir. Toşkent Şarqşunoslik intida şarqşunos kadrlar tayyorlaş bilan birga Şarq xalqlari adabiyoti, tilşunoslik, iqtisod va siyosatşunoslikka oid ilmiy tekşiriş işlari ham olib boriladi. Toşkent Islom untida islom dini tarixi, iqtisodi, huquqşunosligi, arab tili va boşqalar böyiça mutaxassislar tayyorlanadi va mazqur sohada ilmiy tekşiriş olib boriladi. Islom dini va u bilan boğliq masalalar Ş.ning muhim yönalişi hisoblanadi.
Özbekiston Ş.ning şakllanişi va uning jahonga tanilişiga A.K. Arends, A. Ahmedov, S.Azimjonova, B. Ahmedov, B. Bobojonov, P.G. Bulgakov, N. Ibrohimov, A. Irisov, U.I. Karimov, S. Mirzayev, A. Möminov, M.A. Salye, A.A. Semyonov, M.M. Xayrullayev, A. Xöjayev, Ş. Şomuhamedov, A. Örinboyev, A. Qayumov, A Hayitmetov, A. Rustamov, A Muhammadjonov, M.B. Baratov, I. Abdullayev, P. Qodirov kabi olimlarning xizmati katta böldi. Hozir Özbekistonda Ş. böyiça «Şarqşunoslik» almanaxi (1991 yildan), «Şarq maş'ali», «Mayak Vostoka» va «Imom Buxoriy saboklari» kabi jur. lar çop etilmoqda.
Şarqşunoslarning oxirgi xalqaro kongressi (ICANAS-37) 2004 yil Moskva şahrida bölib ötdi.
Hozir dunyoning turli mamlakatlarida 1000 dan ortiq ilmiy tekşiriş markazlari, öquv assotsiatsiyalari, un-t va boşqalar oliy öquv yurtlari şarq fakultetlari bilan birga Ş. böyiça tadqiqotlar olib borib, şarqşunos kadrlarni tayyorlamoqda. Ularning köpçiligi özining davriy naşrlariga ega.
Ad.: Bartold V.V., Istoriya izuçeniya Vostoka v Yevrope i Rossii, L., 1925; Örinboyev A., Ahmedov A., Mannonov B., Şarqşunoslikning dolzarb muammolari, T., 1995; Abdusamatov M., Özbekiston şarqşunoslari, T., 1996.
Bahrom Abduhalimov, Surayyo Karimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАРҚШУНОСЛИК - Шарқ (Осиё ва Шим. Африкадаги давлатлар) тарихи, иқтисоди, тили, адабиёти, этнографияси, санъати, дини, фалсафаси, моддий ва маънавий маданиятини комплекс ўрганувчи фан. Ш.нинг мисршунослик, ассириология (оссурияшунослик), семитология, арабшунослик, эроншунослик, туркшунослик, хитойшунослик, монголшунослик, ҳиндшунослик, японшунослик каби соҳалари мавжуд. Фаннинг ривожланиши билан Ш.нинг яна янги регионал шохобчалари (шумерология, урартология, кумранистика, кореистика ва бошқалар) пайдо бўла бошлади. Африкашунослик Ш.дан ажралиб чиқди. Ш.нинг комплекс фан сифатида ривожланиши давом этмоқда. Шарқ мамлакатлари ва уларнинг тарихи маҳаллий олимлар томонидан қадимдан ўрганила бошланган. Қадимий ва ўрта аср Шарқ олимлари яратган асарлар Ш. учун қимматли манбалардир.
Европада Шарқ тўғрисидаги дастлабки маълумотлар юнон муаллифлари асарларида учрайди. Юнонлар дастлаб Эронни, кейинчалик ўз юртларидан шарқца бўлган ҳудудларни Шарқ деб ҳисоблаганлар. Европада Осиё ва Шим. Африка билан савдо ҳамда сиёсий алоқалар ўрнатила бошланиши билан Шарққа бўлган қизиқиш қучайди. 12- аср дан бошлаб, Вениамин Тудельский (12-аср) ва Марко Поло (13-аср) каби европалик савдогар ва дипломатларнинг Яқин ва Ўрта Шарққа қилган саёҳатлари ҳақидаги эсдаликлар кўпая бошлади. Халқаро алоқаларнинг кенгайиши Ш.нинг ривожланишига катта таъсир кўрсатди. 15—16-асрларда Яқин Шарқ давлатлари ва Хитой тарихига оид асарлар пайдо бўлди. Париж, Оксфорд унтларининг Шарқ тиллари кафедраларида қадимий яҳудий ва араб тиллари ўқитила бошлади.
15-асрда Россияда Афанасий Никитиннинг Ҳиндистон тўғрисида, 17-асрда М. Петлин, рус элчилари Ф.И. Байков ва Н.Г.Сиафарийнинг Хитойга оид сафарномалари чоп этилди.
17-асрдан Европада Шарқ тилларидан форс, турк, хитой тиллари ўрганила бошлади. Айрим Шарқ тилларининг луғатлари, Шарқ муаллифлари (асосан, Саъдий) асарларининг матн ва таржималари нашр этилди. 17-аср охирида Лейден, Париж, Оксфорд унтларининг кутубхоналарида Шарқ қўлёзмалари тўпланди. 1667 йил Парижда д’Эрбелонинг «Шарқ кутубхонаси» номли тўплами нашр этилди. Россияда 18-аср бошларида (Пётр I нинг 1700 ва 1702 йиллардаги фармонларига кўра) Шарқ тилларини ўқитиш жорий қилинди.
18-асрнинг 2-ярмидан Ш.ни илмий асосда ўрганиш бошланди. Мустамлакага айлантирилган Шарқ мамлакатларидан Ғарбга катта моддий бойликлар билан бир қаторда кўплаб ёзма ёдгорликлар ҳам олиб кетилди, Европанинг Лейден, Лондон, Париж, кейинчалик Петербург каби шаҳарларида бой қўлёзма фондлари ташкил этилди. Уларда тарих, фан ва маданият тарихи, диншунослик, ҳуқуқ, фалсафа, тил ва адабиётга оид қўлёзма асарлар йиғилган бўлиб, уларни таржима ва тадқиқ этиш илмий Ш.нинг шаклланишига замин бўлди. Кўп вақггача илмий Ш.нинг асосий ва ягона соҳаси Шарқ филологияси эди. Ёзма манбаларни илмий тавсифлаш, каталоглаштириш, уларни танқидий матнларини тузиш, манбанинг келиб чиқишини аниқлаш, гаржима қилиш ва илмий изоҳлаш шу соҳанинг асосий вазифалари ҳисобланган. Кейинчалик қўлёзма манбалар ёнига эпиграфик материаллар (қабр тошлари, металл идишлар ва бошқалар буюмлардаги битиклар) қўшилиши натижасида шарқ эпиграфикаси ривожлана бошлади.
Шарқ филологиясининг ўзига хос хусусияти — унинг комплекслилигидир. Зеро унда тилшунослик, адабиётшунослик, тарих, фалсафа, дин тарихи элементлари мужассамлашган бўлиб, ёзма манбалар устида ишлаш ўрганилаётган мамлакат тили, тарихи ва маданиятини билиш баробарида шу манба мансуб бўлган соҳа бўйича ҳам махсус билимларни талаб этади. Фарғоний, Хоразмий, Беруний, Ибн Сино, Улуғбек каби алломаларнинг аниқ ва табиий фанларга оид бўлган асарларининг рус ва ўзбек тилига изоҳли таржималари бунга ёрқин мисолдир. Шу маънода шарқ филологияси ҳоз. кунгача ўз аҳамиятини сақлаб келмоқда, чунки ҳали ўрганилмаган ёзма манбалар жуда кўп ва уларни тадқиқ этиш комплекс билимларни талаб қилади.
Қад. форс тилидан «Авесто» француз тилига таржима қилинди (1771). Мих хатлар, Миср иероглифларини ўқишга муваффақ бўлинди. Калькутта (1784), Париж (1822), Лондон (1823), Лейпциг (1845) шаҳриларида бир неча Осиё жамиятлари, Шарқ тилларини ўрганувчи махсус олий ўқув юртлари — Венада Шарқ тиллари академияси (1754), Парижда Жонли шарқ тиллари мактаби (1795) очилди. Шарқ тарихи ва унинг маданияти (асосан, қадимий ва ўрта аср тарихига оид)га бағишланган йирик тадқиқотлар пайдо бўлди.
Россияда Г.С. Лебедев Европада биринчи бўлиб санскрит грамматикасини тузди (1801). 19-аср шарқшуносларидан энг машҳури Н.Я. Бичурин бўлган. Унтларда Шарқ тиллари ўқитишни М.В.Ломоносов таклиф қилган эди. 1807 йилдан Қозон унти, 1819 йилдан Петербург унтида шарқшунослар тайёрлана бошлади. 1818 йил Петербургда Осиё музейи очилди.
19-асрнинг 2-ярмида Европадаги йирик кутубхоналарда сакланаётган Шарқ қўлёзмалари ва китобларининг каталоглари, Шарқ тиллари луғатлари тузилди. «Ислом энциклопедияси» (4 тилда) нашр этилди. 1873 йилдан ҳар 3 — 4 йилда шарқшуносларнинг халқаро конгресслари чақириладиган бўлди. 19-аср охири — 20-аср бошида Япония, Хитой, Ҳиндистон, Эрон, Туркия ва бошқалар Шарқ давлатларида йирик тарихчи ва филологлар етишиб чиқди. Улар манбаларни танқидий қўлланмалар асосида тадқиқ қилишга киришдилар.
Рус шарқшунослари Ш.нинг янги шохобчалари, хусусан, туркшунослик, кавказшунослик ва бошқалар бўйича қимматли асарлар ёздилар. Туркшунослик бўйича И. Н. Березин, М.К. Козимбек, В.В. Радлов ва бошқалар туркий халқлар тили, фольклори ва адабиётига оид йирик асарлар яратдилар. Мўғул, эрон, курд, осетин тилларига оид илмий асарлар нашр этилди. О.И. Сенковский, Х.Д. Френ, В.Р. Розен, Г.С. Саблуков, А.В. Болдирев Ўрта Осиё, Сибирь, Монголия, Хитойнинг моддий ва диний маданиятига оид манба ва ёдгорликларни тадқиқ қилиб, нашр эттиришди. Шарқий Туркистон (Кучон, Турфон)да топилган будда, христиан ва моний адабиётлари жуда кўп маълумотларга эга. В.В. Вельяминов-Зернов, Н.В. Хаников, В.В. Григорьев, Н.И. Веселовский, В.В. Бартольд ва бошқалар тадқиқотчилар Ўрта Осиё тарихи ва геогр. сига оид асарлар яратдилар. Б.А. Тураев қадимий Шарқ тарихи бўйича рус мактабининг асосчисидир. Қозон, Петербург ва Москва унтлари, Москвадаги Лазарев Шарқ тиллари инти, Одессадаги Ришелье лицейи, Владивостокдаги Шарқ институти ва бошқалар бир неча ўқув юртларида шарқшунослар тайёрланди. Шарқшуносларнинг тадқиқотлари, асарлари «Азиатский вестник» (1825—27), «Записки Восточного отделения Русского археологического обшества» (1887— 1921), «Мир ислама» (1912—13) жур. ларида чоп этилган.
20-аср бошларида йирик рус шарқшунослари янги очилган Ш. марказларида иш олиб бордилар. Н.Я. Марр, С.Ф. Ольденбург, Ф.И. Шербатской, Б.Я. Владимирцов, В. В. Бартольд, И. Ю. Крачковский, В.В. Струве ва бошқалар қимматли асарлар яратдилар. 1930 йил Осиё музейи ва бошқалар Ш. ташкилотлари асосида СССР ФА Шарқшунослик институти тузилди. СССР ФА ва республикалар ФА лари тизимларида Ш. муаммоларини ўрганувчи янги марказлар (СССР ФА Тинч Океани инти, ЎзССР ФА, ОзССР ФА, ГрузССР ФА, ТожССР ФА Шарқшунослик илмий текшириш институтлари, республика ФАларнинг тарих, адабиёт ва тил интлари, шунингдек, бошқа республикалар академиялари Ш. бўлимлари) тузилди.
Ленинград, Тошкент, Душанба, Боку, Ереван, Тбилиси, Қозон ва бошқалар шаҳарларда Шарқ қўлёзмаларининг бой фондлари тўпланди. 20-асрнинг 40-й.ларида Москва унти Тарих ва филология фтида Шарқ бўлими, Ленинград, Ўрта Осиё (Тошкент), Озарбайжон (Боку) ва Тбилиси унтларида Шарқ фтлари очилди.
1957 йил Москвада «Шарқ адабиёти» (1964 йилдан «Наука») нашриёти тузилди. «Советское востоковедение» (1955; 1959—61 йилларда) «Проблемн востоковедения», 1961 йилдан «Народи Азии и Африки» ва «Современньга Восток» (1957; 1961 йилдан «Азия — Африка сегодня») жур.ларига асос солинди. 1957 йил Тошкентда Бутуниттифоқ шарқшуносларининг 1-конференцияси бўлиб ўтди. 50—60-й.ларда кўп жилдли «Всемирная история» («Жаҳон тарихи»)нинг Шарқ тарихи бўлимлари, Ҳиндистон, Хитой, Япония, Жанубий Шарқий Осиё, араб мамлакатларининг янги ва энг янги тарихи, олий ўқув юртлари учун дарсликлар, мустамлака тизимининг кризиси ва инқирози, муаммолари ҳамда Шарқдаги мустақил давлатларнинг иқтисодий ривожланиш муаммоларига оид йирик, умумлашган асарлар нашр этилди. Шарқ мамлакатлари тарихи бўйича И.М. Рейснер, Б.Н. Заходер, ЕА. Беляев, В.Б. Луцкий, А.Л. Гальперин, АА. Семенов, Ю.В. Ганковский, Л.И. Думан, И.М. Дьяконов, И.П. Петрушевский, О. Большаков ва бошқалар йирик асарлар ёзганлар. Шарқ адабиётшунослиги ривожланди. «Литература Востока» («Шарқ адабиёти») серияси вужудга келди. «История мировой литературм»нинг Шарққа оид қисмлари ёзилди; «Памятники литературм народов Востока» (матн ва таржималар) нашр этилмоқда.
20-асрнинг 2-ярмида қадимий қўлёзма ёдгорликларни тадқиқ қилишда ҳам катга муваффақиятларга эришилди. Бир неча диалектлар тадқиқ қилинди ва турк, кавказ, мўғул, форс, сомий ва бошқалар тиллар бўйича илмий грамматикалар, луғатлар ва уларга оид асарлар яратилди.
2-жаҳон урушидан кейин Шарқ давлатларида бўлган тарихий ўзгаришлар чет эл Ш. тадқиқотларининг ривожланишига таъсир кўрсатди. Мустамлака қилинган давлатлардаги сиёсий ва иқтисодий жараёнлар Шарқ давлатларидаги гуманитар фанларнинг ривожланишига, Ш.да тадқиқотлар мавзуининг долзарблашувига олиб кедди. Шарқ давлатларида олиб борилаётган археологик қазиш ишлари Ш.нинг ривожланишига айниқса муҳим ҳисса қўшмоқда.
Қад. Шарқ тиллари — шумер, хетт, урарту, угарит, хатт, элам, тохар тилларида матнларни ўрганиш кенг йўлга қўйилди. Ахоманий матнлари, паҳлавий, суғд, хўтан, қумрон, тохар тилларида ёзилган матнлар тўплами чоп этилди. Ўрта аср тарихи, адабиёти, фани ва маданиятига оид ёдгорликларни тўплаш, ўрганиш ва нашр этишда катта ишлар қилинган бўлиб, бу жараёнларни европалик шарқшунос олимлар бошлаб берган эди. Европа Ш.ига хос бўлган мукаммал ва пухта илмий текшириш анъаналари ҳозирда ҳам давом этиб келмоқда. МХР ва КХДР олимлари ўрта асрнинг историографиясига оид энг муҳим қўлёзмаларни, 50-й.ларда ХХР тарихчилари Хитойнинг янги ва энг янги тарихига оид ҳужжатлар тўпламини нашр этдилар. Япон тарихчилари — С. Хаттори, Г. Хачи ва бошқалар Япония тарихини тадқиқ қилдилар.
Урушдан оддин ва урушдан кейинги ўн йилликларда Шарқнинг жонли тилларини тадқиқ этиш қучайди. Диалектология, тилларнинг таснифи ва ривожланишига оид асарлар яратилди.
Ўзбекистонда Ш.нинг ривожланиши, асосан, уч Ш. маркази — Ўзбекистон ФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти, Тошкент Шарқшунослик институти ва Тошкент Ислом университети фаолияти билан боғлиқ. ФА Ш. институтининг илмий йўналиши ин-т фондида тўпланган ўн минглаб қўлёзма асарларни чуқур ўрганиш, каталоглар ҳамда Ўрта Осиё ва қўшни Шарқ халқларининг фани ва маданияти тарихига оид нодир ёзма манбаларни нашрга тайёрлаб, уларда мавжуд бўлган тарихий маълумотлар асосида и.т. ишлари яратиш, Шарқ халқларининг ўтмишда жаҳон маданияти тараққиётига қўшган салмоқли ҳиссаларини яққол қўрсатишдир. Тошкент Шарқшунослик интида шарқшунос кадрлар тайёрлаш билан бирга Шарқ халқлари адабиёти, тилшунослик, иқтисод ва сиёсатшуносликка оид илмий текшириш ишлари ҳам олиб борилади. Тошкент Ислом унтида ислом дини тарихи, иқтисоди, ҳуқуқшунослиги, араб тили ва бошқалар бўйича мутахассислар тайёрланади ва мазқур соҳада илмий текшириш олиб борилади. Ислом дини ва у билан боғлиқ масалалар Ш.нинг муҳим йўналиши ҳисобланади.
Ўзбекистон Ш.нинг шаклланиши ва унинг жаҳонга танилишига А.К. Арендс, А. Аҳмедов, С.Азимжонова, Б. Аҳмедов, Б. Бобожонов, П.Г. Булгаков, Н. Иброҳимов, А. Ирисов, У.И. Каримов, С. Мирзаев, А. Мўминов, М.А. Салье, А.А. Семёнов, М.М. Хайруллаев, А. Хўжаев, Ш. Шомуҳамедов, А. Ўринбоев, А. Қаюмов, А Ҳайитметов, А. Рустамов, А Муҳаммаджонов, М.Б. Баратов, И. Абдуллаев, П. Қодиров каби олимларнинг хизмати катта бўлди. Ҳозир Ўзбекистонда Ш. бўйича «Шарқшунослик» альманахи (1991 йилдан), «Шарқ машъали», «Маяк Востока» ва «Имом Бухорий сабоклари» каби жур. лар чоп этилмоқда.
Шарқшуносларнинг охирги халқаро конгресси (ICANAS-37) 2004 йил Москва шаҳрида бўлиб ўтди.
Ҳозир дунёнинг турли мамлакатларида 1000 дан ортиқ илмий текшириш марказлари, ўқув ассоциациялари, ун-т ва бошқалар олий ўқув юртлари шарқ факультетлари билан бирга Ш. бўйича тадқиқотлар олиб бориб, шарқшунос кадрларни тайёрламоқда. Уларнинг кўпчилиги ўзининг даврий нашрларига эга.
Ад.: Бартольд В.В., История изучения Востока в Европе и России, Л., 1925; Ўринбоев А., Аҳмедов А., Маннонов Б., Шарқшуносликнинг долзарб муаммолари, Т., 1995; Абдусаматов М., Ўзбекистон шарқшунослари, Т., 1996.
Баҳром Абдуҳалимов, Сурайё Каримова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.