Şarqşunoslik instituti
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56–58-b. — ziyouz.com
Şarqşunoslik instituti ŞARQŞUNOSLIK INSTITUTI, Özbekiston FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik instituti — Örta Osiyo va Xorijiy Şarq mamlakatlari tarixi, madaniyati, fani tarixi, Şarq mamlakatlari rivojining zamonaviy muammolari, mustaqil Özbekiston bilan bu mamlakatlarning köp qirrali aloqalarini örganadigan yirik ilmiy tekşiriş muassasasi. Toşkent şahrida joylaşgan.
1943 yil Özbekiston Davlat xalq kutubxonasining Şarq bölimi asosida taşkil topgan va 1950 yilgaça Şarq qölyozmalarini örganiş instituti deb atalgan. 1950 yilda esa intda olib borilayotgan ilmiy sohalar qamrovini hisobgaolib, Ş.i. deb nomlangan. 1957 yil unga Abu Rayhon Beruniy nomi berilgan. Institutda uruş davrida V.I. Belyayev, Ye.E. Bertels, N.V. Dyakonova, A.N. Kononov, N.D. MikluxoMaklay, I.P. Petruşevskiy, O.I. Smirnova, keyinçalik esa I.Abdullayev, S. Azimjonova, A.K. Arends, B. Axmedov P.G. Bulgakov, A. Irisov, U. I. Karimov, S. Mirzayev, A. Murodov, A. Nosirov, I. Odilov, M.G. Pikulin, A. Rasulov, M.A. Salye, A.A. Semyonov, M.M. Xayrullayev, A. Örinboyev kabi yirik şarqşunoslar işladi.
Ş.i.da 80 mingga yaqin alohida asarlarni öziga jamlagan 25 mingdan ortiq qölyozma kitoblar (9—20-asr boşlariga oid) mavjud. Toşbosma va naşr etilgan kitoblarning umumiy soni 28 ming jildni taşkil etadi. Ular özbek, arab, fors, tojik, urdu, puştu, ozarbayjon, turk, tatar, turkman, uyğur va boşqalar şarq xalqlari tillarida yozilgan bölib, örta asr va undan keyingi davrlar fanining turli tarmoqlariga, ya'ni tarix, adabiyot, falsafa, huquq, islomiy ilmlar va tasavvuf, falakiyot, kimyo, tabobat, geogr., dorişunoslik, til, musiqa, mat., ma'danşunoslik va boşqalar sohalarga oid.
Int fondida Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Abu Bakr Roziy, Imom al-Buxoriy, Burhoniddin Marğinoniy, Moturidiy, Firdavsiy, Sa'diy Şeroziy, Hofiz Şeroziy, Umar Xayyom, Alişer Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Bedil, Xoja Ahror asarlari bilan birga Örta Osiyo xonliklari davriga tegişli bir neça ming hujjatlar, yorliqlar, vaqfnomalar töplangan.
Institutdagi ilmiy tekşiriş işlari qölyozmalarni kataloglaştiriş, manbaşunoslik, Şarq fani va madaniyati tarixiga oid yozma manbalarni tarjima va tadqiq etiş, islomşunoslik, Şarq mamlakatlarining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy ahvoli, ularning Uzbekiston Respublikasi bilan mavjud aloqalarini örganişga qaratilgan.
1952—81 yillarda In-t fondidagi qölyozmalarning 11 jildli «Sobraniye vostoçnix rukopisey Akademii nauk UzSSR» («Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarq qölyozmalari töplami») katalogi, 1998—2000 yillarda qölyozmalarning «Istoriya» («Tarix»), «Yestestvennne nauki» («Tabiiy fanlar»), «Meditsina» («Tabobat»), «Kratkiy katalog sufiyskix proizvedeniy 18—20 vv.» («18—20-asrlar tasavvufiga oid asarlarning qisqa katalogi») nomli mavzu kataloglari, Abu Ali ibn Sino, Abdurahmon Jomiy, Alişer Navoiy, Abu Nasr Forobiy, Amir Xusrav Dehlaviy asarlari qölyozmalarining kataloglari, «Katalog Xivinskiy kaziyskix dokumentov 19 — naç. 20 vv.» («19—20-asr boşlariga mansub Xiva qozilik hujjatlari katalogi», 2001 yil), 3 jildli «Oriental Miniatures» («Şarq miniatyuralari») katalogi (2003—2004 yil) naşr etildi. 1950-51 (1-naşr), 1979-82 (2-naşr) yillarda Abu Ali ibn Sinoning «al-Qonun fit-tibb» («Tib qonunlari») asari (5 jild, 6 kitobdan iborat, özbek va rus tillarida), 1957—75 ylarda Abu Rayhon Beruniyning tanlangan asarlari silsilasi (özbek tilida 4 jildli, rus tilida 7 jildda) çop etildi. Al-Xorazmiy va alFarğoniyning mat. va astronomiyaga oid asarlari tarjimalari, Uluğbekning «Ziji Köragoniy» kitobining rusça tarjimasi (1996), islom tarixi va tasavvufga oid Imom al-Buxoriy, al-Marğinoniy, al-Moturidiy, naqşbandiya va yassaviya tariqati vakillarining asarlari, Amir Temur va temuriylar davri tarixi, madaniyati fani tarixini yorituvçi qator tadqiqot va tarjimalar; tarix, adabiyot, geog. ga oid bir qança qölyozmalarning tanqidiy matnlari va tarjimalari, Xorijiy Şarq mamlakatlarining tarixi, adabiyoti, madaniyati tarixi, Özbekistonning bu mamlakatlar bilan bölgan diplomatik va madaniy aloqalari böyiça monografiyalar, ilmiy maqolalar töplamlari, ilmiyommabop risolalar bosib çiqariladi. Intda 7 ta bölim, qölyozmalarni ta'mirlaş ustaxonasi va fotolaboratoriya bölib, 63 ta ilmiy xodim işlaydi. 1991 yildan in-t «Şarqşunoslik» nomli ilmiy almanax naşr etadi. 1991 yildan in-t Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Italiya, Turkiya, AQŞ, Eron, Kuvayt, Misr, BAA, Hindiston, Xitoy, Yaponiya kabi mamlakatlarning ilmiy markazlari bilan hamkorlik qiladi. 1981 yilda institut Ibn Sino nomidagi xalqaro mukofotga sazovor bölgan. 2000 yilda intning qölyozmalar fondi dunyodagi eng boy qölyozmalar majmuasi sifatida YUNESKO röyxatiga kiritilgan.
Ad.: Örinboyev A., Ahmedov A., Mannonov B., Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik instituti, T., 1993; Munirov Q., Bebaho xazina, T., 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАРҚШУНОСЛИК ИНСТИТУТИ, Ўзбекистон ФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти — Ўрта Осиё ва Хорижий Шарқ мамлакатлари тарихи, маданияти, фани тарихи, Шарқ мамлакатлари ривожининг замонавий муаммолари, мустақил Ўзбекистон билан бу мамлакатларнинг кўп қиррали алоқаларини ўрганадиган йирик илмий текшириш муассасаси. Тошкент шаҳрида жойлашган.
1943 йил Ўзбекистон Давлат халқ кутубхонасининг Шарқ бўлими асосида ташкил топган ва 1950 йилгача Шарқ қўлёзмаларини ўрганиш институти деб аталган. 1950 йилда эса интда олиб борилаётган илмий соҳалар қамровини ҳисобгаолиб, Ш.и. деб номланган. 1957 йил унга Абу Райҳон Беруний номи берилган. Институтда уруш даврида В.И. Беляев, Е.Э. Бертельс, Н.В. Дьяконова, А.Н. Кононов, Н.Д. МиклухоМаклай, И.П. Петрушевский, О.И. Смирнова, кейинчалик эса И.Абдуллаев, С. Азимжонова, А.К. Арендс, Б. Ахмедов П.Г. Булгаков, А. Ирисов, У. И. Каримов, С. Мирзаев, А. Муродов, А. Носиров, И. Одилов, М.Г. Пикулин, А. Расулов, М.А. Салье, А.А. Семёнов, М.М. Хайруллаев, А. Ўринбоев каби йирик шарқшунослар ишлади.
Ш.и.да 80 мингга яқин алоҳида асарларни ўзига жамлаган 25 мингдан ортиқ қўлёзма китоблар (9—20-аср бошларига оид) мавжуд. Тошбосма ва нашр этилган китобларнинг умумий сони 28 минг жилдни ташкил этади. Улар ўзбек, араб, форс, тожик, урду, пушту, озарбайжон, турк, татар, туркман, уйғур ва бошқалар шарқ халқлари тилларида ёзилган бўлиб, ўрта аср ва ундан кейинги даврлар фанининг турли тармоқларига, яъни тарих, адабиёт, фалсафа, ҳуқуқ, исломий илмлар ва тасаввуф, фалакиёт, кимё, табобат, геогр., доришунослик, тил, мусиқа, мат., маъданшунослик ва бошқалар соҳаларга оид.
Инт фондида Абу Наср Форобий, Абу Али ибн Сино, Абу Райҳон Беруний, Абу Бакр Розий, Имом ал-Бухорий, Бурҳониддин Марғиноний, Мотуридий, Фирдавсий, Саъдий Шерозий, Ҳофиз Шерозий, Умар Хайём, Алишер Навоий, Абдураҳмон Жомий, Бедил, Хожа Аҳрор асарлари билан бирга Ўрта Осиё хонликлари даврига тегишли бир неча минг ҳужжатлар, ёрлиқлар, вақфномалар тўпланган.
Институтдаги илмий текшириш ишлари қўлёзмаларни каталоглаштириш, манбашунослик, Шарқ фани ва маданияти тарихига оид ёзма манбаларни таржима ва тадқиқ этиш, исломшунослик, Шарқ мамлакатларининг ижтимоий, сиёсий, иқтисодий ва маданий аҳволи, уларнинг Узбекистон Республикаси билан мавжуд алоқаларини ўрганишга қаратилган.
1952—81 йилларда Ин-т фондидаги қўлёзмаларнинг 11 жилдли «Собрание восточных рукописей Академии наук УзССР» («Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқ қўлёзмалари тўплами») каталоги, 1998—2000 йилларда қўлёзмаларнинг «История» («Тарих»), «Естественнне науки» («Табиий фанлар»), «Медицина» («Табобат»), «Краткий каталог суфийских произведений 18—20 вв.» («18—20-асрлар тасаввуфига оид асарларнинг қисқа каталоги») номли мавзу каталоглари, Абу Али ибн Сино, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Абу Наср Форобий, Амир Хусрав Деҳлавий асарлари қўлёзмаларининг каталоглари, «Каталог Хивинский казийских документов 19 — нач. 20 вв.» («19—20-аср бошларига мансуб Хива қозилик ҳужжатлари каталоги», 2001 йил), 3 жилдли «Oriental Miniatures» («Шарқ миниатюралари») каталоги (2003—2004 йил) нашр этилди. 1950-51 (1-нашр), 1979-82 (2-нашр) йилларда Абу Али ибн Синонинг «ал-Қонун фит-тибб» («Тиб қонунлари») асари (5 жилд, 6 китобдан иборат, ўзбек ва рус тилларида), 1957—75 йларда Абу Райҳон Берунийнинг танланган асарлари силсиласи (ўзбек тилида 4 жилдли, рус тилида 7 жилдда) чоп этилди. Ал-Хоразмий ва алФарғонийнинг мат. ва астрономияга оид асарлари таржималари, Улуғбекнинг «Зижи Кўрагоний» китобининг русча таржимаси (1996), ислом тарихи ва тасаввуфга оид Имом ал-Бухорий, ал-Марғиноний, ал-Мотуридий, нақшбандия ва яссавия тариқати вакилларининг асарлари, Амир Темур ва темурийлар даври тарихи, маданияти фани тарихини ёритувчи қатор тадқиқот ва таржималар; тарих, адабиёт, геог. га оид бир қанча қўлёзмаларнинг танқидий матнлари ва таржималари, Хорижий Шарқ мамлакатларининг тарихи, адабиёти, маданияти тарихи, Ўзбекистоннинг бу мамлакатлар билан бўлган дипломатик ва маданий алоқалари бўйича монографиялар, илмий мақолалар тўпламлари, илмийоммабоп рисолалар босиб чиқарилади. Интда 7 та бўлим, қўлёзмаларни таъмирлаш устахонаси ва фотолаборатория бўлиб, 63 та илмий ходим ишлайди. 1991 йилдан ин-т «Шарқшунослик» номли илмий альманах нашр этади. 1991 йилдан ин-т Германия, Франция, Буюк Британия, Италия, Туркия, АҚШ, Эрон, Кувайт, Миср, БАА, Ҳиндистон, Хитой, Япония каби мамлакатларнинг илмий марказлари билан ҳамкорлик қилади. 1981 йилда институт Ибн Сино номидаги халқаро мукофотга сазовор бўлган. 2000 йилда интнинг қўлёзмалар фонди дунёдаги энг бой қўлёзмалар мажмуаси сифатида ЮНЕСКО рўйхатига киритилган.
Ад.: Ўринбоев А., Аҳмедов А., Маннонов Б., Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти, Т., 1993; Муниров Қ., Бебаҳо хазина, Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.