Şartsiz reflekslar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 44–45-b. — ziyouz.com
Şartsiz reflekslar ŞARTSIZ REFLEKSLAR, tur reflekslari — organizmning içki va taşqi qözğatuvçilar ta'siriga nisbatan özgarmas, genotip b-n boğliq bölgan, ya'ni irsiylanadigan reaksiyasi. «Ş.r.» terminini I.P. Pavlov muayyan qözğatuvçilarning retseptorlarga ta'siri natijasida yuzaga keladigan reflekslar (oğizga ovqat tuşganida sölak ajralişi, barmoqqa ötkir narsa sançilganida tortib olinişi va b.)ni ifodalaş uçun fanga kiritgan (1903). Ş.r., asosan, markaziy nerv sistemasining quyi bölimlari (gangliylar, orqa miya, boş miya dastasi va b.) b-n boğliq. Ş.r.da qözğalişning retseptorlardan effektorga ötadigan yöli reflektor yoyi deyiladi. Ş.r. turning barça individlari uçun umumiy bölib, organizm xattiharakatini doimiy (özgarmas) muhit şaroitiga moslanişini ta'minlaydi.
Ş.r. ontogenez va filogenezla. özgarib boradi. Çaqaloqlarda hayot davomida yöqolib boradigan emiş refleksi sof holdagi Ş.r.ga misol böla oladi. Odam voyaga yetgan sari yangi (mas, jinsiy) reflekslar paydo böla boradi. Voyaga yetgan odam va hayvonlarda Ş.r. sof holda uçramaydi; Ş.r. şartli reflekslar b-n qöşilib ketadi. Şartsiz va şartli reflekslar örtasidagi farq nisbiy bölganidan ularni tasnif qiliş ança qiyin. Ta'sirlovçi ta'siri xususiyatiga va javob reaksiyasining biologik mohiyatiga binoan Ş.r.ni himoya, oziqlaniş, jinsiy, möljal oliş va b. xillarga ajratiladi. Murakkab bir xil xattiharakatlardan iborat tugma reflekslar instinkt deyiladi. Ba'zan instinkt mazmunan Ş.r.ga tenglaştiriladi.
Zirabuloq toğlarining şim. ğarbidagi kiçik kon. Çökindi toğ jinslarining Zirabuloq intruzivi b-n tutaşgan qismida joylaşgan. 1943 y.da oçilgan. Ş.v.k.dagi skarnlar metamorfik slanetslar içidagi mergelli oxaktoşlar hisobiga hosil bölib, linzasimon şaklda uçraydi. Skarn rudalari piroksen, granat, aktinolit, kvars, kalsit, şeyelit, pirit, pirrotin, nontronit, limonit minerallaridan tarkib topgan. Kondagi asosiy ruda şeyelitdir. Şeyelit skarnda granat va kvars b-n birga mayda (2— 5 mm) donaçalar holida deyarli birdek tarqalgan. Skarnlarda pirit köp. Kvarssulfid tomirçalar, odatda, skarnlarda joylaşgan, ba'zan ular slanetslar içiga ham ötadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАРТСИЗ РЕФЛЕКСЛАР, тур рефлекслари — организмнинг ички ва ташқи қўзғатувчилар таъсирига нисбатан ўзгармас, генотип б-н боғлиқ бўлган, яъни ирсийланадиган реакцияси. «Ш.р.» терминини И.П. Павлов муайян қўзғатувчиларнинг рецепторларга таъсири натижасида юзага келадиган рефлекслар (оғизга овқат тушганида сўлак ажралиши, бармоққа ўткир нарса санчилганида тортиб олиниши ва б.)ни ифодалаш учун фанга киритган (1903). Ш.р., асосан, марказий нерв системасининг қуйи бўлимлари (ганглийлар, орқа мия, бош мия дастаси ва б.) б-н боғлиқ. Ш.р.да қўзғалишнинг рецепторлардан эффекторга ўтадиган йўли рефлектор ёйи дейилади. Ш.р. турнинг барча индивидлари учун умумий бўлиб, организм хаттиҳаракатини доимий (ўзгармас) муҳит шароитига мосланишини таъминлайди.
Ш.р. онтогенез ва филогенезла. ўзгариб боради. Чақалоқларда ҳаёт давомида йўқолиб борадиган эмиш рефлекси соф ҳолдаги Ш.р.га мисол бўла олади. Одам вояга етган сари янги (мас, жинсий) рефлекслар пайдо бўла боради. Вояга етган одам ва ҳайвонларда Ш.р. соф ҳолда учрамайди; Ш.р. шартли рефлекслар б-н қўшилиб кетади. Шартсиз ва шартли рефлекслар ўртасидаги фарқ нисбий бўлганидан уларни тасниф қилиш анча қийин. Таъсирловчи таъсири хусусиятига ва жавоб реакциясининг биологик моҳиятига биноан Ш.р.ни ҳимоя, озиқланиш, жинсий, мўлжал олиш ва б. хилларга ажратилади. Мураккаб бир хил хаттиҳаракатлардан иборат тугма рефлекслар инстинкт дейилади. Баъзан инстинкт мазмунан Ш.р.га тенглаштирилади.
Зирабулоқ тоғларининг шим. ғарбидаги кичик кон. Чўкинди тоғ жинсларининг Зирабулоқ интрузиви б-н туташган қисмида жойлашган. 1943 й.да очилган. Ш.в.к.даги скарнлар метаморфик сланецлар ичидаги мергелли охактошлар ҳисобига ҳосил бўлиб, линзасимон шаклда учрайди. Скарн рудалари пироксен, гранат, актинолит, кварц, кальцит, шеелит, пирит, пирротин, нонтронит, лимонит минералларидан таркиб топган. Кондаги асосий руда шеелитдир. Шеелит скарнда гранат ва кварц б-н бирга майда (2— 5 мм) доначалар ҳолида деярли бирдек тарқалган. Скарнларда пирит кўп. Кварцсульфид томирчалар, одатда, скарнларда жойлашган, баъзан улар сланецлар ичига ҳам ўтади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.