Şaşka

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69–70-b. — ziyouz.com

Şaşka (arab. — naqş toş; ing. draught — reja) — sport turi. Öyindan maqsad raqib donalarini tugatiş yoki ularni yura olmaydigan holatga tuşiriş. Ikki xil (oq va qora) rangdan teng katakli taxta (sath)da ikki xil rangdagi donalarda öynaladi. Ş.ning taxtadagi kataklar, donalar soni va öyin qoidalariga qarab turli xillari bor. Ular içida eng keng tarqalgani rus, ingliz, nemis, ispan Ş.si (64 xonali taxta, 12 tadan dona), xalqaro Ş. (100 katakli taxta, 20 tadan dona), Kanada Ş.si (144 xonali taxta, 30 tadan dona) dir. Ş.da donalar diagonal böyiça qora kataklar böylab oldinga bir katak suriladi. Rakib donalarini oldinga va orqaga uriş mumkin. Gorizontal sönggi qatoriga çiqqan dona damka hisoblanadi. Damka taxta böylab istalgan masofaga yura oladi.

Ş. mil. av. 2700 yilda Misrda ma'lum bölgan. qadimiy Rim va Yunonistonda ham Ş.ga oid ma'lumotlar saqlanib qolgan. Yunon mutafakkirlari Gomer va Platon öz asarlarida Ş.ga örin berişgan. Gerodotning yozişiça, Lidiya şohligida ekin bitmay oçarçilik bölganda, odamlar Ş. öynab oçlik azobini unutganlar. Aleksandr (Iskandar) Maqduniy va Rim imperiyasi davrida Ş. Yevropa, Osiyo va Afrikaning boşqa davlatlariga tarqalgan. Ş. töğrisidagi ilk kitob 15-asrda Ispaniyada yozilgan. 18-asrda Buyuk Britaniyada çop etilgan kitoblarda Ş. haqida keng ma'lumotlar berilgan. 19-asrdan Yevropa mamlakatlarida Ş. musobaqalari ötkazila boşlandi. 1894 yildan xalqaro Ş. böyiça erkaklar (1974 yildan ayollar) örtasida jahon çempionati uyuştiriladi. 1947 yilda Jahon Ş. federatsiyasi (FMJD) tuzildi. Unga 52 ta davlat (Özbekiston 1993 yildan) a'zo (2004). 1985 yildan 64 katakli Ş. böyiça jahon çempionati taşkil qilindi. Xalqaro Ş. böyiça 1986 yildan olimpiada, 2001 yildan jahon kubogi musobaqalari ötkaziladi.

Özbekistonda Ş. qadimdan öynalgan. 64 katakli Ş. böyiça 1934 yildan erkaklar (1936 yildan ayollar) örtasida, xalqaro Ş. böiiça 1954 yildan erkaklar (1971 yildan ayollar) örtasida Özbekiston çempionati ötkazib kelinadi. Şuningdek, turli toifadagi musobaqalar uyuştiriladi. Şarifjon Yoqubov, Sergey Davidov, Sergey Gulyayev, Ozoda Ahmedova, Karima Mirzayeva, Zaynab Safina kabi Ş.çilar bu öyinning ommalaşişiga hissa qöşişdi. Nikolay Mişçanskiy olimpiada (1986) va Osiyo çempionati (1993) ning oltin, jahon çempionatining kumuş (1996) va bronza (2000) medallari bilan takdirlangan. Markiel Fozilov ikki bor jahon çempionatida ğolib çiqqan (1992, 2000). Alişer Ortiqov Osiyo çempionatining oltin, Madina Bahronova bronza medaliga sazovor bölgan (2002). Ş. musobaqalarida körsatgan yuqori natijalari uçun N.Mişçanskiy, M.Fozilov, A.Ortiqovga xalqaro grossmeyster, Abduqodir Toştemirovga grossmeyster unvoni berilgan. Hoz. vaqtda Toşkent, Samarqand, Andijon, Farğona, Sirdaryo viloyatlaridagi bolalarösmirlar sport maktablarida Ş. bölimlari faoliyat körsatyapti. Respublikadagi 65 ta Ş. bölimi va tötaraklarida 27 murabbiy qöl ostida 874 kişi (229 tasi ayol) Ş. bilan şuğullanadi. Ulardan 245 nafari Ş. darajasi va unvonlariga ega (2003).

Ad.: Boruxov S, Xeyf L., Şaşka sirlari, T., 1967.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАШКА (араб. — нақш тош; инг. draught — режа) — спорт тури. Ўйиндан мақсад рақиб доналарини тугатиш ёки уларни юра олмайдиган ҳолатга тушириш. Икки хил (оқ ва қора) рангдан тенг катакли тахта (сатҳ)да икки хил рангдаги доналарда ўйналади. Ш.нинг тахтадаги катаклар, доналар сони ва ўйин қоидаларига қараб турли хиллари бор. Улар ичида энг кенг тарқалгани рус, инглиз, немис, испан Ш.си (64 хонали тахта, 12 тадан дона), халқаро Ш. (100 катакли тахта, 20 тадан дона), Канада Ш.си (144 хонали тахта, 30 тадан дона) дир. Ш.да доналар диагонал бўйича қора катаклар бўйлаб олдинга бир катак сурилади. Ракиб доналарини олдинга ва орқага уриш мумкин. Горизонтал сўнгги қаторига чиққан дона дамка ҳисобланади. Дамка тахта бўйлаб исталган масофага юра олади.

Ш. мил. ав. 2700 йилда Мисрда маълум бўлган. қадимий Рим ва Юнонистонда ҳам Ш.га оид маълумотлар сақланиб қолган. Юнон мутафаккирлари Гомер ва Платон ўз асарларида Ш.га ўрин беришган. Геродотнинг ёзишича, Лидия шоҳлигида экин битмай очарчилик бўлганда, одамлар Ш. ўйнаб очлик азобини унутганлар. Александр (Искандар) Мақдуний ва Рим империяси даврида Ш. Европа, Осиё ва Африканинг бошқа давлатларига тарқалган. Ш. тўғрисидаги илк китоб 15-асрда Испанияда ёзилган. 18-асрда Буюк Британияда чоп этилган китобларда Ш. ҳақида кенг маълумотлар берилган. 19-асрдан Европа мамлакатларида Ш. мусобақалари ўтказила бошланди. 1894 йилдан халқаро Ш. бўйича эркаклар (1974 йилдан аёллар) ўртасида жаҳон чемпионати уюштирилади. 1947 йилда Жаҳон Ш. федерацияси (FMJD) тузилди. Унга 52 та давлат (Ўзбекистон 1993 йилдан) аъзо (2004). 1985 йилдан 64 катакли Ш. бўйича жаҳон чемпионати ташкил қилинди. Халқаро Ш. бўйича 1986 йилдан олимпиада, 2001 йилдан жаҳон кубоги мусобақалари ўтказилади.

Ўзбекистонда Ш. қадимдан ўйналган. 64 катакли Ш. бўйича 1934 йилдан эркаклар (1936 йилдан аёллар) ўртасида, халқаро Ш. бўиича 1954 йилдан эркаклар (1971 йилдан аёллар) ўртасида Ўзбекистон чемпионати ўтказиб келинади. Шунингдек, турли тоифадаги мусобақалар уюштирилади. Шарифжон Ёқубов, Сергей Давидов, Сергей Гуляев, Озода Аҳмедова, Карима Мирзаева, Зайнаб Сафина каби Ш.чилар бу ўйиннинг оммалашишига ҳисса қўшишди. Николай Мишчанский олимпиада (1986) ва Осиё чемпионати (1993) нинг олтин, жаҳон чемпионатининг кумуш (1996) ва бронза (2000) медаллари билан такдирланган. Маркиэл Фозилов икки бор жаҳон чемпионатида ғолиб чиққан (1992, 2000). Алишер Ортиқов Осиё чемпионатининг олтин, Мадина Баҳронова бронза медалига сазовор бўлган (2002). Ш. мусобақаларида кўрсатган юқори натижалари учун Н.Мишчанский, М.Фозилов, А.Ортиқовга халқаро гроссмейстер, Абдуқодир Тоштемировга гроссмейстер унвони берилган. Ҳоз. вақтда Тошкент, Самарқанд, Андижон, Фарғона, Сирдарё вилоятларидаги болаларўсмирлар спорт мактабларида Ш. бўлимлари фаолият кўрсатяпти. Республикадаги 65 та Ш. бўлими ва тўтаракларида 27 мураббий қўл остида 874 киши (229 таси аёл) Ш. билан шуғулланади. Улардан 245 нафари Ш. даражаси ва унвонларига эга (2003).

Ад.: Борухов С, Хейф Л., Шашка сирлари, Т., 1967.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.