Şaşmaqom

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–73-b. — ziyouz.com

Şaşmaqom (fors. — olti va maqom) — özbek va tojik xalqlari musiqiy merosida markaziy örin tutgan maqomlar turkumi; parda, ohang, usul, şakl, uslub kabi vositalar bilan özaro uzviy boğlangan mumtoz kuy va aşulalar majmui. U muayyan şartşaroitlarda musiqiy folklor hamda kasbiy musiqa yönalişlarida orttirilgan köp asrlik ilmiyijodiy tajriba hamda izlanişlar natijasida yuzaga kelgan. Ş. milliy hamda mintaqaviy mumtoz musiqa an'analarining tarixan uzun taraqqiyot jarayoni natijasida bir qator bastakorlar avlodi san'atining qomusiy mahsulidir.

Örta asr Yaqin va Örta Şarq xalqlari musiqa ilmida maqom, asosan, parda tuzilmalari tuşunçasini hamda ularga mos holda yaratilgan quy va aşulalarni ifodaladi. Maqomlar dastlabki davrda tarqoq şakllarda rivojlandi, 13-asrda esa Safiuddin al-Urmaviy ularni ön ikki asosiy maqomdan iborat nazariy tizim şakliga keltirdi. 17-asrdan söng Ön ikki maqom tizimi inqirozga uçrab, uning negizida Şarq xalqlari orasida maqomlarning yangiça milliy va mahalliy şakllari vujudga kela boşladi. Xususan, 18-asrning örtalarida Örta Osiyoning yirik madaniy markazlaridan biri Buxoro şahrida saroy sozanda, xonanda va bastakorlari ijodiyijroçilik faoliyatida Ş. uzilkesil şakllanib, Buxoro maqomlari, Buxoro Şaşmaqomi nomlarida ham yuritildi. Özbek maqom turlaridan Xorazm maqomlari, FarğonaToşkent maqom yöllari, şuningdek, yovvoyi (erkin körinişdagi) maqomlar, surnay, dutor yöllari va boşqalar Ş. ta'sirida rivojlandi. Ötgan zamon bastakorligida keng qöllanilgan amal, kor, naqş, peşrav, savt, tarona, qavl kabi janrlarning noyob namunalari Ş. tarkibida bizgaça yetib keldi.

Ş. Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroq maqomlaridan taşkil topgan bölib, jami 250 dan ortiq har xil şakldagi kuy va aşula namunalaridan iborat. Şu qunga qadar sozanda, hofiz va bastakorlar maqom yöllarining qöplab ijroviy talqinlarini kaşf etdilar, ovoz, tanbur, surnay, dutor va boşqalar maqom yöllarida bir qismli va turkumli asarlar ijod qildilar, ular asosida yangi kuy va aşulalar yaratdilar.

Maqomlar sozanda va xonandalar tomonidan yakka tarzda, şuningdek, jörovozlik va jörnavozlikda ijro etib kelingan. Xususan, Buxoro amirlari saroyida eng sönggi davrda jörnavozlik asosan, 2 tanbur, 2 doira (doiraçilar xonanda ham bölgan), afğon rubobi, sato yoki qöbiz, imkonga köra bölamon çolğularidan iborat bölgan. Maqom ijroçiligida tanbur yetakçi soz hisoblanadi. Çunki u torlarini maqom pardalariga moslab sozlaşda va maqom yöllarini mukammal yangratişda birmunça qulayliklarga ega. Doira esa sozanda va xonandalarning Ş. qismlarini belgilangan usul negizida ijro etişlari uçun zarur vosita bölib xizmat qiladi.

Har bir maqomning boş tovuşqatori öziga xos va nisbatan barqaror bölib, turkumning töliq musiqiy ijro jarayonida uning pardalarida ayrim özgarişlar ham sodir bölib turadi. Çunki Ş. şakllanişida maqomlar tarkibiga 12 maqomdan mazkur maqom pardalariga yaqin, kuy mavzui tabiatiga ohangdoş özga şö'ba va maqom yöllari ham kiritilgan. Ularning ladtonalligi asosiy maqom yöllariga ba'zan mos kelmasligi ham mumkin.

Ş.ni taşkil etgan maqomlarning har biri ikki — çolğu (muşkilot) va aşula (nasr) yirik bölimlaridan iborat. Çolğu bölimlarida bir xil nom bilan ataluvçi çolğu qismlari mavjud bölib, ohanglari özlari mansub bölgan maqom kuyiga xos, doira usullari esa bir xildir. Ulardan asosiylari Tasnif, Tarje, Gardun, Muxammas va Saqil deb ataladi. Bu kismlar maqom nomlariga qöşib (mas, Tasnifi Buzruk, Tarjei Dugoh, Garduni Segoh kabi), ayrimlari esa bastakorlar nomi bilan birga (mas, Muxammasi Nasrulloyi, Saqili Islimxon) ataladi. Ba'zi çolğu qismlari alohida nomga ega (mas, Nağmai Orazi Navo), Dugoh va Segoxda esa maqom nomi bilan qöşib aytiladi (mas, Peşravi Dugoh, Samoi Dugoh, Xafifi Segoh). Ş.ning çolğu qismlari xona va bozgöy kuy tuzilmalaridan taşkil topadi. Bunda muntazam ravişda özgaruvçi xonalarning rivojlanişi uçun qöllanadigan peşrav uslubi alohida ahamiyat kasb etadi. Tasnif, Tarje, Nağmai Oraz, Samoi, Xafif kabi çolğu qismlari bir-biriga öxşaş, kiçik hajmli; Gardun va Peşrav birmunça rivojlangan; Muxammas va Saqil yöllari uzun va murakkab doira usullari negizida ijod etilgan. Ş. çolğu yöllarining içki tuzilişi murakkab bölsada, özining ravon ohangdorligi va rangbarangligi bilan şu maqom quy mavzulari bilan bevosita boğlikdir. Bu asarlar teran falsafiy va turfa lirik kayfiyatlarni ifodalaydi, tinglovçilardan esa eşitiş könikmalariga ega bölişni talab etadi.

Odatda, Ş. çolğu qismlari birinketin yaxlit tarzda ijro etilgandan söng uning «Nasr» bölimiga ötiladi. Aşula qismlari ança murakkab şakldagi şö'balar, ularning tarona yoki şoxobçalaridan iborat. Bular ham yaxlit turkum tarzida ijro etiladi. Ş. aşula bölimlari tuziliş jihatidan bir-biridan farqlanadigan ikki toifa şö'balar guruhidan taşkil topgan; birinçisiga Saraxbor, Talqin, Nasr deb nomlanuvçi şö'balar va yakuniy Ufar qismi, ikkinçisiga esa, asosan, Savt va Möğulça nomli şö'balar va ularning şoxobçalari kiradi. Ş.dagi nomdoş şö'balar (Saraxbori Buzruk, Saraxbori Navo va boşqalar)ning kuyohanglari turliça bölsada, doira usuli va kuylariga boğlab aytiladigan şe'r vaznlari bir xildir. Şö'balarning ikkinçi guruhida Talqinça, Qaşqarça, Soqiynoma va Ufar deb nomlanadigan şoxobçalar mavjud va ular şu nomdagi öziga xos doira usullarida yangraydi. Ş. şö'balarining rivojlanişida avj va namudlar alohida ahamiyat kasb etadi. Ular aşulaning yirik şakl olişi va mazmunan çuqurlaşişida hal qiluvçi ahamiyatga ega böladi. Namudlar maqom yöllarida yakka avj yoki guruh tartibida erkin işlatiladi. Ötmişda hofizlarning xohiş va imkoniyatiga qarab namudlar soni (bir şö'bada 4 tagaça) özgarib turgan.

Ş. aşula bölimi şö'balari şaklan barkamol bölib, içki tuzilmalar tarkibi turliça bölişi mumkin. Mas, har bir şö'ba yöli çolğu muqaddimasi bilan boşlanadi. Keyin daromad nomli boş xat ijro etiladi va örta pardalarda bayon etiluvçi miyonxat jumlalariga ötiladi. Urniga qarab dunasr tuzilmasida yuqori pardalar zabt etiladi. Söngra şö'balarga xos avjda namudlar aytilib, aşula yöli miyonxat orqali yoki usiz ulanib ketadigan furovard (tuşirim) tuzilmasi bilan yakunlanadi. Ba'zi şö'balar tuzilişi boşqaçaroq bölişi ham mumkin.

Ş. aşula bölimining birinçi guruh şö'balari turkumli tarzda yaxlit ijro etilganida, Saraxbor bilan boşlanib, söng uning taronalari (6 tagaça) öqiladi. Taronalarning oxirgisi talqin doira usulida aytiladigan suporiş qismi vositasi bilan Talqin şö'basiga silliq ulanib boradi. Talqin taronasi ijro etilib, nasr doira usulidagi suporiş orqali Nasr şö'basi va uning taronalariga ötiladi (Nasr şö'ba namunalari bitta maqomda 2—3 tagaça yetadi). Oxirgi Nasr şö'basi, odatda, taronasiz öqilib, bevosita Ufar aşula yöllariga qöşiladi va oxirgi suporiş bilan turkum yakunlanadi.

Ş. aşula bölimining ikkinçi guruhidagi şö'balar özaro boğlanmagan tarzda mustaqil aşula yöllari hisoblanib, ularning har biri, asosan, 5 qismli turkumni taşkil etadi. Mas, asosiy Savt yoki Möğulça aşula yölidan keyin unga uşbu kuy mavzuining yangiça vaznusulli (Talqinça, Qaşqarça, Soqiynoma va Ufar) namunalari navbatmanavbat ulanadi.

Maqomlarning tarixiy, nazariy, estetik masalalari uzoq ötmişdan şu kunga qadar musiqaşunoslar tomonidan har tomonlama örganilmoqda. Xususan, Urta asrlar musiqa risolalarida Şarq mumtoz musiqasiga xos pardalad tuzilmalari keltirilib, maqomot hamda xalq musiqasiga xos tovuşqator va usullar tuzilişi haqida mulohazalar yuritilgan. 19-asr boşi va örtalarida Ş.ga oid maxsus yozma şe'riy töplam — bayozlar yuzaga keldi. Ularda maqomlarga aytilgan ğazal matnlari keltirilgan, maqom va şö'balar nomlari hamda ijro etiladigan aşulalar turkumining tartibi körsatilgan. Komil Xorazmiy va uning öğli Muhammad Rasul tanbur çiziği yordamida yozib olgan Xorazm maqomlari ham Ş.ning 19-asr namunalari haqida qimmatli ma'lumot beradi.

Ş. aşula yöllarida özbek hamda fors mumtoz şoirlaridan Rudakiy, Jomiy, Lutfiy, Navoiy, Bobur, Fuzuliy, Hofiz, Amiriy, Nodira, Zebunniso, Ogahiy va boşqalarning işqiylirik, falsafiy, nasihatomuz, diniy mazmundagi ğazallari, şuningdek, xalq törtliklari jalb etilgan.

Ş., asosan, oğzaki tarzda avloddanavlodga ustozşogird an'anasida ötib keldi. 1920-y.larda Buxoro, Samarqand, Toşkent şahrilarida maxsus musiqa maktablari, bilim yurtlari taşkil qilinib, ularda maqom va xalq musiqa namunalarini özlaştirişga e'tibor qaratildi; Ota Jalol, Otağiyos Abduğaniyev, Domla Halim Ibodov, Şorahim Şoumarov, Abdusoat Vahobov, Usto Şodi Azizov kabi maqomdon sozanda va hofizlar yoşlarga saboq beriş uçun jalb etildilar.

Ş.ni ilk bor V.A.Uspenskiy Ota Jalol va Ota Ğiyos ijrolaridan hoz. nota yozuviga olib naşr ettirdi («Şaşmakom, Şest muzmkalnix poem», M. — Buxoro, 1924). Mulla Bekjon Rahmon öğli va Muhammad Yusuf Devonzodaning «Xorazm musiqiy tarixçasi» (M., 1925), Fitratning «Özbek klassik musiqasi va uning tarixi» (Samarqand — T., 1927) risolalari 20-asr maqomşunosligining dastlabki namunalari bölib, qimmatli ma'lumotlarga ega. Ş.ni örganişga, ayniqsa, 1950-y.lardan köproq ahamiyat berila boşlandi. I.Rajabov qalamiga mansub «Maqomlar masalasiga doir» (T., 1963) tadqiqoti özbek maqomşunosligi rivojlanişini yangi bosqiçga kötardi. Tojikistonda B. Fayzullayev, Ş.Sohibov va F. Şahobovlar öz ijrolarida notaga olib, V.M.Belyayev tahriri ostida Ş.ning 5 jildini naşr ettirdilar («Şaşmaqom», M., 1950—67). Özbekistonda Ş. ni Yunus Rajabiy özi va boşqalar sozanda va xonandalar ijrosidan yozib olib, ikki marta — «Özbek xalq musiqasi» (V j., T., 1959) va «Şaşmaqom» (I—VI j. lar, T., 1966— 75) nomi bilan naşr ettirdi. Toşkent konservatoriyasida «Şarq musiqasi» kafedrasi (1972 yil), u asosda «Musiqiy şarqşunoslik» va «An'anaviy ijroçilik» (1992 yildan) kafedralari orqali Ş.ni ilmiy örganiş va amaliy özlaştiriş oliy, örta maxsus hamda boşlanğiç ta'lim bosqiçlarida yölga qöyildi. 1983 yildan boşlab maqom ijroçilarining respublika tanlovi (1991 yildan Yu.Rajabiy nomida) muntazam ötkazib kelinmoqda.

Özbek xalqi musiqa boyliklari asosida yuzaga kelgan Ş., öz navbatida, zamonaviy musiqa san'ati rivojlanişiga samarali ta'sir körsatdi. Özbekiston bastakorlari va kompozitorlari öz ijodida Ş.dan keng kölamda foydalanişni davom ettirmoqdalar. Bulardan M.Aşrafiy, M.Burhonov, K.Jabborov, T.Jalilov, D.Zokirov, S.Kalonov, Yu.Rajabiy, T.Sodiqov, Fahr.Sodiqov, M.Tojiyev, O.Hotamov va boşqalar yaratgan aşula, romans, xor, simfoniya va opera asarlarida maqomlar salohiyatini oşirişda salmoqli yutuqlarni qölga kiritişgan. «Özbektelefilm» studiyasi tomonidan «Şaşmaqom» filmi suratga olingan (1972, rej. T.Akromov).

Hoz. davrda Özbekiston böylab Ş.ni ijro etişga ixtisoslaşgan professional ansambllar, havaskor badiiy jamoalar maqomlarni ijodiy özlaştiriş hamda tarğib etiş borasida samarali faoliyat körsatmoqdalar (q. «Maqom ansambli»).

Ad.: Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963; Ibrohimov O., Maqom va makon, T., 1996; Matyoqubov O., Maqomot, T., 2004.

Ishoq Rajabov, Ravşan Yunusov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАШМАҚОМ (форс. — олти ва мақом) — ўзбек ва тожик халқлари мусиқий меросида марказий ўрин тутган мақомлар туркуми; парда, оҳанг, усул, шакл, услуб каби воситалар билан ўзаро узвий боғланган мумтоз куй ва ашулалар мажмуи. У муайян шартшароитларда мусиқий фольклор ҳамда касбий мусиқа йўналишларида орттирилган кўп асрлик илмийижодий тажриба ҳамда изланишлар натижасида юзага келган. Ш. миллий ҳамда минтақавий мумтоз мусиқа анъаналарининг тарихан узун тараққиёт жараёни натижасида бир қатор бастакорлар авлоди санъатининг қомусий маҳсулидир.

Ўрта аср Яқин ва Ўрта Шарқ халқлари мусиқа илмида мақом, асосан, парда тузилмалари тушунчасини ҳамда уларга мос ҳолда яратилган қуй ва ашулаларни ифодалади. Мақомлар дастлабки даврда тарқоқ шаклларда ривожланди, 13-асрда эса Сафиуддин ал-Урмавий уларни ўн икки асосий мақомдан иборат назарий тизим шаклига келтирди. 17-асрдан сўнг Ўн икки мақом тизими инқирозга учраб, унинг негизида Шарқ халқлари орасида мақомларнинг янгича миллий ва маҳаллий шакллари вужудга кела бошлади. Хусусан, 18-асрнинг ўрталарида Ўрта Осиёнинг йирик маданий марказларидан бири Бухоро шаҳрида сарой созанда, хонанда ва бастакорлари ижодийижрочилик фаолиятида Ш. узилкесил шаклланиб, Бухоро мақомлари, Бухоро Шашмақоми номларида ҳам юритилди. Ўзбек мақом турларидан Хоразм мақомлари, ФарғонаТошкент мақом йўллари, шунингдек, ёввойи (эркин кўринишдаги) мақомлар, сурнай, дутор йўллари ва бошқалар Ш. таъсирида ривожланди. Ўтган замон бастакорлигида кенг қўлланилган амал, кор, нақш, пешрав, савт, тарона, қавл каби жанрларнинг ноёб намуналари Ш. таркибида бизгача етиб келди.

Ш. Бузрук, Рост, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ ва Ироқ мақомларидан ташкил топган бўлиб, жами 250 дан ортиқ ҳар хил шаклдаги куй ва ашула намуналаридан иборат. Шу қунга қадар созанда, ҳофиз ва бастакорлар мақом йўлларининг қўплаб ижровий талқинларини кашф этдилар, овоз, танбур, сурнай, дутор ва бошқалар мақом йўлларида бир қисмли ва туркумли асарлар ижод қилдилар, улар асосида янги куй ва ашулалар яратдилар.

Мақомлар созанда ва хонандалар томонидан якка тарзда, шунингдек, жўровозлик ва жўрнавозликда ижро этиб келинган. Хусусан, Бухоро амирлари саройида энг сўнгги даврда жўрнавозлик асосан, 2 танбур, 2 доира (доирачилар хонанда ҳам бўлган), афғон рубоби, сато ёки қўбиз, имконга кўра бўламон чолғуларидан иборат бўлган. Мақом ижрочилигида танбур етакчи соз ҳисобланади. Чунки у торларини мақом пардаларига мослаб созлашда ва мақом йўлларини мукаммал янгратишда бирмунча қулайликларга эга. Доира эса созанда ва хонандаларнинг Ш. қисмларини белгиланган усул негизида ижро этишлари учун зарур восита бўлиб хизмат қилади.

Ҳар бир мақомнинг бош товушқатори ўзига хос ва нисбатан барқарор бўлиб, туркумнинг тўлиқ мусиқий ижро жараёнида унинг пардаларида айрим ўзгаришлар ҳам содир бўлиб туради. Чунки Ш. шаклланишида мақомлар таркибига 12 мақомдан мазкур мақом пардаларига яқин, куй мавзуи табиатига оҳангдош ўзга шўъба ва мақом йўллари ҳам киритилган. Уларнинг ладтоналлиги асосий мақом йўлларига баъзан мос келмаслиги ҳам мумкин.

Ш.ни ташкил этган мақомларнинг ҳар бири икки — чолғу (мушкилот) ва ашула (наср) йирик бўлимларидан иборат. Чолғу бўлимларида бир хил ном билан аталувчи чолғу қисмлари мавжуд бўлиб, оҳанглари ўзлари мансуб бўлган мақом куйига хос, доира усуллари эса бир хилдир. Улардан асосийлари Тасниф, Тарже, Гардун, Мухаммас ва Сақил деб аталади. Бу кисмлар мақом номларига қўшиб (мас, Таснифи Бузрук, Таржеи Дугоҳ, Гардуни Сегоҳ каби), айримлари эса бастакорлар номи билан бирга (мас, Мухаммаси Насруллойи, Сақили Ислимхон) аталади. Баъзи чолғу қисмлари алоҳида номга эга (мас, Нағмаи Орази Наво), Дугоҳ ва Сегохда эса мақом номи билан қўшиб айтилади (мас, Пешрави Дугоҳ, Самои Дугоҳ, Хафифи Сегоҳ). Ш.нинг чолғу қисмлари хона ва бозгўй куй тузилмаларидан ташкил топади. Бунда мунтазам равишда ўзгарувчи хоналарнинг ривожланиши учун қўлланадиган пешрав услуби алоҳида аҳамият касб этади. Тасниф, Тарже, Нағмаи Ораз, Самои, Хафиф каби чолғу қисмлари бир-бирига ўхшаш, кичик ҳажмли; Гардун ва Пешрав бирмунча ривожланган; Мухаммас ва Сақил йўллари узун ва мураккаб доира усуллари негизида ижод этилган. Ш. чолғу йўлларининг ички тузилиши мураккаб бўлсада, ўзининг равон оҳангдорлиги ва рангбаранглиги билан шу мақом қуй мавзулари билан бевосита боғликдир. Бу асарлар теран фалсафий ва турфа лирик кайфиятларни ифодалайди, тингловчилардан эса эшитиш кўникмаларига эга бўлишни талаб этади.

Одатда, Ш. чолғу қисмлари биринкетин яхлит тарзда ижро этилгандан сўнг унинг «Наср» бўлимига ўтилади. Ашула қисмлари анча мураккаб шаклдаги шўъбалар, уларнинг тарона ёки шохобчаларидан иборат. Булар ҳам яхлит туркум тарзида ижро этилади. Ш. ашула бўлимлари тузилиш жиҳатидан бир-биридан фарқланадиган икки тоифа шўъбалар гуруҳидан ташкил топган; биринчисига Сарахбор, Талқин, Наср деб номланувчи шўъбалар ва якуний Уфар қисми, иккинчисига эса, асосан, Савт ва Мўғулча номли шўъбалар ва уларнинг шохобчалари киради. Ш.даги номдош шўъбалар (Сарахбори Бузрук, Сарахбори Наво ва бошқалар)нинг куйоҳанглари турлича бўлсада, доира усули ва куйларига боғлаб айтиладиган шеър вазнлари бир хилдир. Шўъбаларнинг иккинчи гуруҳида Талқинча, Қашқарча, Соқийнома ва Уфар деб номланадиган шохобчалар мавжуд ва улар шу номдаги ўзига хос доира усулларида янграйди. Ш. шўъбаларининг ривожланишида авж ва намудлар алоҳида аҳамият касб этади. Улар ашуланинг йирик шакл олиши ва мазмунан чуқурлашишида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади. Намудлар мақом йўлларида якка авж ёки гуруҳ тартибида эркин ишлатилади. Ўтмишда ҳофизларнинг хоҳиш ва имкониятига қараб намудлар сони (бир шўъбада 4 тагача) ўзгариб турган.

Ш. ашула бўлими шўъбалари шаклан баркамол бўлиб, ички тузилмалар таркиби турлича бўлиши мумкин. Мас, ҳар бир шўъба йўли чолғу муқаддимаси билан бошланади. Кейин даромад номли бош хат ижро этилади ва ўрта пардаларда баён этилувчи миёнхат жумлаларига ўтилади. Урнига қараб дунаср тузилмасида юқори пардалар забт этилади. Сўнгра шўъбаларга хос авжда намудлар айтилиб, ашула йўли миёнхат орқали ёки усиз уланиб кетадиган фуровард (туширим) тузилмаси билан якунланади. Баъзи шўъбалар тузилиши бошқачароқ бўлиши ҳам мумкин.

Ш. ашула бўлимининг биринчи гуруҳ шўъбалари туркумли тарзда яхлит ижро этилганида, Сарахбор билан бошланиб, сўнг унинг тароналари (6 тагача) ўқилади. Тароналарнинг охиргиси талқин доира усулида айтиладиган супориш қисми воситаси билан Талқин шўъбасига силлиқ уланиб боради. Талқин таронаси ижро этилиб, наср доира усулидаги супориш орқали Наср шўъбаси ва унинг тароналарига ўтилади (Наср шўъба намуналари битта мақомда 2—3 тагача етади). Охирги Наср шўъбаси, одатда, таронасиз ўқилиб, бевосита Уфар ашула йўлларига қўшилади ва охирги супориш билан туркум якунланади.

Ш. ашула бўлимининг иккинчи гуруҳидаги шўъбалар ўзаро боғланмаган тарзда мустақил ашула йўллари ҳисобланиб, уларнинг ҳар бири, асосан, 5 қисмли туркумни ташкил этади. Мас, асосий Савт ёки Мўғулча ашула йўлидан кейин унга ушбу куй мавзуининг янгича вазнусулли (Талқинча, Қашқарча, Соқийнома ва Уфар) намуналари навбатманавбат уланади.

Мақомларнинг тарихий, назарий, эстетик масалалари узоқ ўтмишдан шу кунга қадар мусиқашунослар томонидан ҳар томонлама ўрганилмоқда. Хусусан, Урта асрлар мусиқа рисолаларида Шарқ мумтоз мусиқасига хос пардалад тузилмалари келтирилиб, мақомот ҳамда халқ мусиқасига хос товушқатор ва усуллар тузилиши ҳақида мулоҳазалар юритилган. 19-аср боши ва ўрталарида Ш.га оид махсус ёзма шеърий тўплам — баёзлар юзага келди. Уларда мақомларга айтилган ғазал матнлари келтирилган, мақом ва шўъбалар номлари ҳамда ижро этиладиган ашулалар туркумининг тартиби кўрсатилган. Комил Хоразмий ва унинг ўғли Муҳаммад Расул танбур чизиғи ёрдамида ёзиб олган Хоразм мақомлари ҳам Ш.нинг 19-аср намуналари ҳақида қимматли маълумот беради.

Ш. ашула йўлларида ўзбек ҳамда форс мумтоз шоирларидан Рудакий, Жомий, Лутфий, Навоий, Бобур, Фузулий, Ҳофиз, Амирий, Нодира, Зебуннисо, Огаҳий ва бошқаларнинг ишқийлирик, фалсафий, насиҳатомуз, диний мазмундаги ғазаллари, шунингдек, халқ тўртликлари жалб этилган.

Ш., асосан, оғзаки тарзда авлодданавлодга устозшогирд анъанасида ўтиб келди. 1920-й.ларда Бухоро, Самарқанд, Тошкент шаҳриларида махсус мусиқа мактаблари, билим юртлари ташкил қилиниб, уларда мақом ва халқ мусиқа намуналарини ўзлаштиришга эътибор қаратилди; Ота Жалол, Отағиёс Абдуғаниев, Домла Ҳалим Ибодов, Шораҳим Шоумаров, Абдусоат Ваҳобов, Усто Шоди Азизов каби мақомдон созанда ва ҳофизлар ёшларга сабоқ бериш учун жалб этилдилар.

Ш.ни илк бор В.А.Успенский Ота Жалол ва Ота Ғиёс ижроларидан ҳоз. нота ёзувига олиб нашр эттирди («Шашмаком, Шесть музмкальних поэм», М. — Бухоро, 1924). Мулла Бекжон Раҳмон ўғли ва Муҳаммад Юсуф Девонзоданинг «Хоразм мусиқий тарихчаси» (М., 1925), Фитратнинг «Ўзбек классик мусиқаси ва унинг тарихи» (Самарқанд — Т., 1927) рисолалари 20-аср мақомшунослигининг дастлабки намуналари бўлиб, қимматли маълумотларга эга. Ш.ни ўрганишга, айниқса, 1950-й.лардан кўпроқ аҳамият берила бошланди. И.Ражабов қаламига мансуб «Мақомлар масаласига доир» (Т., 1963) тадқиқоти ўзбек мақомшунослиги ривожланишини янги босқичга кўтарди. Тожикистонда Б. Файзуллаев, Ш.Соҳибов ва Ф. Шаҳобовлар ўз ижроларида нотага олиб, В.М.Беляев таҳрири остида Ш.нинг 5 жилдини нашр эттирдилар («Шашмақом», М., 1950—67). Ўзбекистонда Ш. ни Юнус Ражабий ўзи ва бошқалар созанда ва хонандалар ижросидан ёзиб олиб, икки марта — «Ўзбек халқ мусиқаси» (V ж., Т., 1959) ва «Шашмақом» (I—VI ж. лар, Т., 1966— 75) номи билан нашр эттирди. Тошкент консерваториясида «Шарқ мусиқаси» кафедраси (1972 йил), у асосда «Мусиқий шарқшунослик» ва «Анъанавий ижрочилик» (1992 йилдан) кафедралари орқали Ш.ни илмий ўрганиш ва амалий ўзлаштириш олий, ўрта махсус ҳамда бошланғич таълим босқичларида йўлга қўйилди. 1983 йилдан бошлаб мақом ижрочиларининг республика танлови (1991 йилдан Ю.Ражабий номида) мунтазам ўтказиб келинмоқда.

Ўзбек халқи мусиқа бойликлари асосида юзага келган Ш., ўз навбатида, замонавий мусиқа санъати ривожланишига самарали таъсир кўрсатди. Ўзбекистон бастакорлари ва композиторлари ўз ижодида Ш.дан кенг кўламда фойдаланишни давом эттирмоқдалар. Булардан М.Ашрафий, М.Бурҳонов, К.Жабборов, Т.Жалилов, Д.Зокиров, С.Калонов, Ю.Ражабий, Т.Содиқов, Фаҳр.Содиқов, М.Тожиев, О.Ҳотамов ва бошқалар яратган ашула, романс, хор, симфония ва опера асарларида мақомлар салоҳиятини оширишда салмоқли ютуқларни қўлга киритишган. «Ўзбектелефильм» студияси томонидан «Шашмақом» фильми суратга олинган (1972, реж. Т.Акромов).

Ҳоз. даврда Ўзбекистон бўйлаб Ш.ни ижро этишга ихтисослашган профессионал ансамбллар, ҳаваскор бадиий жамоалар мақомларни ижодий ўзлаштириш ҳамда тарғиб этиш борасида самарали фаолият кўрсатмоқдалар (қ. «Мақом ансамбли»).

Ад.: Ражабов И., Мақомлар масаласига доир, Т., 1963; Иброҳимов О., Мақом ва макон, Т., 1996; Матёқубов О., Мақомот, Т., 2004.

Исҳоқ Ражабов, Равшан Юнусов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.