Şato
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60-b. — ziyouz.com
Şato — örtaosiyolik hunnular avlodi bölgan çuyus qabilasi tarmoği. Junğoriyaning şarqida, Borköl böyida yaşaganlar. Tan davlatiga tobe bölgan. 794 yil xitoy amaldorlarining zulmi natijasida tibetliklar homiyligiga ötişgan va hoz. Gansu viloyati hududiga köçişgan, lekin 808 yil yana Tan davlati hududiga qaytib Ordosga joylaşganlar. 880—883 yillarda Xitoy hukumatiga Xuan Çao qözğolonini bostirişda yordam berganlar, evaziga Şansi viloyatining bir qismini olişgan. Tan sulolasi ağdarilgaç (907), uni tiklaş uçun kuraşib, 923 yil Şim. Xitoyni tobe etişgan. Bu yerda ular keyingi Tan sulolasiga asos solişgan, bu sulola 937 yil barham topgan. Ş.larning bir qismi xitoyliklarga aralaşib ketgan, çölda yaşaydiganlari esa taxm. 1000 yil nestoriylikni qabul qilib Xitoydan ajralganlar. Ularning ajdodlari önğut yoki «oq tatar» nomi ostida maşhur bölib, 1204 yil öz ixtiyorlari bilan Temuçin (Çingizxon) ga qöşilganlar.
Ad.: Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1968; Poiski vşnşlennogo sarstva, M., 1970.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАТО — ўртаосиёлик ҳуннулар авлоди бўлган чуюс қабиласи тармоғи. Жунғориянинг шарқида, Боркўл бўйида яшаганлар. Тан давлатига тобе бўлган. 794 йил хитой амалдорларининг зулми натижасида тибетликлар ҳомийлигига ўтишган ва ҳоз. Ганьсу вилояти ҳудудига кўчишган, лекин 808 йил яна Тан давлати ҳудудига қайтиб Ордосга жойлашганлар. 880—883 йилларда Хитой ҳукуматига Хуан Чао қўзғолонини бостиришда ёрдам берганлар, эвазига Шаньси вилоятининг бир қисмини олишган. Тан сулоласи ағдарилгач (907), уни тиклаш учун курашиб, 923 йил Шим. Хитойни тобе этишган. Бу ерда улар кейинги Тан сулоласига асос солишган, бу сулола 937 йил барҳам топган. Ш.ларнинг бир қисми хитойликларга аралашиб кетган, чўлда яшайдиганлари эса тахм. 1000 йил несторийликни қабул қилиб Хитойдан ажралганлар. Уларнинг аждодлари ўнғут ёки «оқ татар» номи остида машҳур бўлиб, 1204 йил ўз ихтиёрлари билан Темучин (Чингизхон) га қўшилганлар.
Ад.: Гумилев Л. Н., Древние тюрки, М., 1968; Поиски вьшншленного царства, М., 1970.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.